Curiositads (era) a Rueun!

La Quotidiana dils 14 da settember 2021 retegn che treis (3!) famiglias giuvnas che vulessen baghegiar e viver a Rueun sigl agen terren che sesanfla en zona da baghegiar, san apparentamein buca realisiar lur siemi! Daco? Perquei che nossa politica seniastra e verda ha sfurzau atras a Berna cun agid da parts dall’administraziun ina lescha per la planisaziun dil territori, la quala sedrezza, sco bia auter, totalmein encunter ils interess dallas muntognas.

Denton, la lescha vala, las autoritads communalas han da far l’obligaziun, aschia ch’ins sa buca far ad ellas renfatschas. Ins astga denton sperar ch’ellas sesprovien en tutta fuorma da far mo igl absolut necessari. Era a Breil sepresenta la situaziun semegliont sco en autras vischnauncas muntagnardas. Ei sto vegnir priu ord zona, era cheu sefundond sin tabellas, prognosas e calculaziuns che sebasan sin monsters da pupi che vulan mussar ch’ei seigi gie da far quen cun depopulaziuns, aschia ch’ei drovi pauc zona da baghegiar pils proxims onns.

A Berna spel computer po quei ir si. A Breil ella realitad buca. Leu eis ei numnadamein aschia che varga sis casas ein uonn en realisaziun entras vischinas e vischins che vulan viver e star cheu. Ed era l’auter onn san ins gia da pli u meins il medem diember da casas che duei vegnir en lavur entras indigens. Ina grondiusa caussa che muossa ch’in vitg viva, sch’ins lai viver el! Denton: Ei sto tuttina vegnir priu ord zona, ei vegn strusch pli a haver parcellas da baghegiar, e per quellas paucas che restan, vegnan ils prezis a s’augmentar da moda e maniera ch’ina famiglia giuvna indigena sa buca pagar. Sche jeu patratgel vid tut ils pupials che vegnan dalla politica – da Berna – cun propostas, ideas, pretensiuns e postulats, tgei che seigi da far per frenar la depopulaziun a favur da svilup e creaziun da valur, habitadis e posts da lavur en muntogna, sche sai jeu mo scurlar il tgau en vesta dil cass da Rueun, e concluder: Mellis paginas pupi gidan nuot, sche la sauna raschun maunca!

Sche nus essan gest vidlunder, san ins era visar per exempel sin l’iniziativa encunter secundas habitaziuns. Jeu vi nuota pretender che quella hagi mo disavantatgs, denton: Ella vegn oz surduvrada per impedir baghetgs che han da far schuber nuot cun secundas habitaziuns. Aschia sa ei esser che quel che vul realisar habitadis per indigens – pia empremas habitaziuns – sto mussar si ch’el hagi locataris u cumpraders indigens, avon che survegnir ina lubientscha da baghegiar. Ellas aglomeraziuns vala quei buc, leu sa vegnir baghegiau per buca calar. E vinavon: El cumbat da votaziun tier las «secundas habitaziuns» ei vegniu getg dils iniziants: «Vus stueis baghegiar letgs caulds, en hotels e vitgs da vacanzas. Quei detti substanza per viver en muntogna…!» Quei ei tut ver. Denton: Oz deponan gest quellas organisaziuns recuors encunter praticamein tuts projects per tals baghetgs. Aschia succediu – el Grischun – per exempel a Mustér, Savognin u Claustra. La conclusiun da tals abus sa mo esser che la finamira finala ei clara: En muntogna dueigi vegnir baghegiau nuot pli! La muntogna dueigi daventar in spazi solitaric per lufs ed auters animals. Denton buca per habitontas e habitonts che vulan viver e star cheu. Vesend che la nova realitad ei quella, che pliras alps da nuorsas han stuiu scargar uonn avon temps – malgrad tuttas mesiras da schurmetg – eis ei pli che cumprovau che nies viver en muntogna ei in viver che ha da sesuttametter gleiti diltuttafatg a pretensiuns d’organisaziuns ed emploiai da Berna.

Ei dess aunc bia auters exempels, sco per exempel las tegias da cuolm, nua ch’ina exponenta dallas organisaziuns ha era gia giu getg: «In clavau sclavinau e morbid ei pli attractivs per la cultura alpina che ina tegia mantenida e restaurada». Viu sur tut ora: Posses e schischom, seigi ei lu in cuolm u prau en zona da baghegiar, dil qual generaziuns han giu bien quitau, vegnan ellas greflas dil stadi e svaletai da moda e maniera cumparegliabla cun in’expropriaziun.

Per returnar: Sch’igl ei gnanc pli pusseivel che treis famiglias giuvnas san trer a nez il posses ch’ei sur generaziuns staus reservaus pil bien dall’existenza dils vegnentsuenter, lu eis ei uras da calar cun «programs da promoziun», «concurrenzas a favur dil svilup en muntogna», «muossavias Surselva 2030», «ideas a favur da frenar la depopulalziun e scaffir gudogn e fadigia ellas periferias», e sai jeu tut tgei! Tut en tut stupentas perspectivas! Dar si, mai e pli mai: Igl ei neras uras che nus en muntogna entschevin a sedustar da rudien viers Berna.