Il luf ed il luf-tscherver: Per la catscha buca exnum da disavantatg
La secunda mesadad dalla catsch’aulta 2021 ha entschiet. Motiv avunda da trer era ina bilanza pertuccont igl effect dil luf e dil luf-tscherver silla selvaschina, respectivamein la catscha. Rinaldo Giger, Magnus Petschen e Meinrad Cathomen che van a catscha en Val Medel ein dil medem meini: Pervia dils animals da rapina gronds han ils asils buca tonta selvaschina damai che ton il luf sco il luf-tscherver fan catscha leu e spuentan tscharvas e camutschs ord lur refugis segirs dils catschadurs.
Dapi ch’il luf ha anflau la via el cantun Grischun e surtut dapi ch’el ei pli stedi presents puntueschan biars foresters: Ils animals da rapina gronds han in’influenza silla populaziun dils animals selvadis. Luf e luf-tscherver procuran ch’ei dat dameins concentraziuns dalla selvaschina. Quei ha in effect positiv silla regiuvinaziun digl uaul. Che lufs e lufs-tscherver ein leu nua ch’ei ha concentraziuns dalla selvaschina, per exempel els asils, pon era ils catschadurs far per senn. Quei levgiescha per part la catscha. Perencunter vegn denton era constatau che la selavaschina ei daventada onz pli precauta ed attenta.
In effect positiv
Fagend ils emprems patratgs tgei reacziuns che spetgan sin mei enten confruntar ils catschadurs cun damondas pertuccont luf e luf-tscherver, sun jeu staus spanegiaus sillas rispostas. Schegie che la retscherca tier treis catschadurs ei per dabia buca representativa, eis ella tonaton clara en tuts treis meinis. Indepenentamein in da l’auter dian Meinrad Cathomen, Rinaldo Giger e Magnus Petschen che van tuts a catscha ella Val Medel: «Els asils ha ei per dabia buca tontas tscharvas sco normalmein da quei temps.» En lur territoris da catscha han els ni lur camerats da catscha viu lufs e lufs-tscherver. Lufs dil reminent plirs, en in liug schizun igl entir triep cun otg tocs. «Lufs e lufs-tscherver fan secapescha catscha leu nua ch’ei ha biars animals selvadis. Viaden ella stad e surtut era ussa ei quei ils asils», di Rinaldo Giger. Meinrad Cathomen cumpletescha quei votum: «Els asils ha ei per dabia buca tons animals. Els ein bunamein sligiai si.»
Pli grev da far catscha
«Schebein la catscha ei cheutras pli sempla ei grev da dir. Mo sch’ils animals ein ordeifer ils asils ei quei segiramein positiv, in ni l’auter pudein nus lu tier», di Meinrad Cathomen. Mo la medaglia ha era in’autra vart e quella enconuscha Magnus Petschen: «Tier nus ein ils lufs seteni si avon e segir era l’emprema jamna da catscha el territori entuorn igl asil. Per quei motiv havein nus lu era buca giu selvaschina leu. En loghens nua che nus havevan tscharvas e camutschs havein nus dumbrau fetg paucs animals.» Per Rinaldo Giger ei la preschientscha dil luf denton era cumbinada cun in auter problem: «Leu nua ch’ei ha nuorsas ha ei ussa pil pli tgauns da protecziun. Quels uorlan fetg savens e quei ha segiramein buca in effect positiv silla selvaschina.»
Ils camutschs piteschan
Dalla preschientscha dil luf e dil luf-tscherver ein denton buca mo las tscharvas pertuccadas, mobein era cavreuls e camutschs. Tiels camutschs sepresentan ulteriurs criteris che han procurau ils davos onns per ina considerabla reducziun dalla populaziun. Sper la tschoccadad da camutschs suppona Rinaldo Giger che quei seigi segiramein era il resultat dalla preschientscha dil luf e surtut dil luf-tscherver. Tiel cumportament dalla selvaschina ha el buca fatg observaziuns specialas entochen ussa: «Ils animals ei forsa empau pli attents, mo la sera sortan els el liber sco pli baul era.»
Buca cuntents cull’informaziun
Pertuccont l’informaziun davart la preschientscha dil luf critichescha Magnus Petschen la survigilonza da catscha: «Nies territori da catscha ei pertuccaus d’in triep da lufs cun otg dels. Leu nua che nos posts sesanflan e leu nua che nus sittavan la selvaschina han ils lufs lur dacasa.» Schegie che Magnus Petschen conceda ch’ils lufs procuran per moviment els asils, quei ch’ei in avantatg, di el era: «Miu fegl ei staus confruntaus ina sera cun tuts tschun lufs giuvens. Beinsavend ch’ils geniturs da quels savessen esser ella vischinonza ni tuornan prest, ei quei situaziuns pauc emperneivlas. Il luf ei in animal scarpont.» El havessi spitgau dalla survigilonza da catscha in’informaziun pli detagliada. Quella havessi stuiu sedrizzar als catschadurs pertuccai: «Tenor miu manegiar ei l’informaziun davart il luf buca transparenta ed aschia sco ella havess dad esser.»
Adrian Arquint: «Nus constatein midadas»
Il cau digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, Adrian Arquint, ha confirmau sin damonda dalla FMR ch’ei detti moviment els asils da catscha leu nua che lufs seigien presents: «Sco tut igl auter savein nus buca generalisar quei. Nus constatein denton ch’ils lufs – surtut era leu nua ch’ei ha trops da lufs – han in effect sil diember dils animals els asils. Naturalmein ch’ils lufs tschercan la selvaschina ed ein leu presents nua ch’ei ha era tala.» Quei svilup seigi fetg dinamics: «Ei dependa nua ch’ils asils ein, per exempel sch’els ein sur ils cunfins digl uaul. Leu ha il luf secapescha autras pusseivladads da far catscha ch’en in territori cun uaul.» La situaziun sappi denton semidar d’in onn a l’auter. Quei hagien ins gia constatau en loghens nua ch’ei detti lufs dapi plirs onns. El cass dil triep da Stagias hagien ins constatau claramein questa stad che quel seigi sespustaus en direcziun d’in asil da selvaschina.
Grondas stentas ell’informaziun
La critica ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun informeschi buca sufficientamein ils catschadurs lai Adrian Arquint buca valer: «Nus fagein grondas stentas d’informar bein ils pertuccai. En special ei quei ils purs, ils responsabels per las alps e representants dallas vischnauncas. Tut ils auters – era ils catschadurs – san s’informar sin nossa homepage. Els han denton era la pusseivladad da sedrizzar da tut temps alla survigilonza da catscha che dat secapescha era sclariment.» Da principi seigi ei denton aschia ch’ins stoppi quintar ussa dapertut cun lufs el cantun Grischun: «Era nus savein buca nua che tut ils lufs ein.»
Commentari
Mai ton donn che negin ha gudogn
Hans Huonder/FMR
Catscha e luf. Co secumporta quei? Pils catschadurs grischuns ei quei ina nova experientscha. Cavreuls e camutschs han pli u meins adina giu inimitgs sco per exempel il tschéss, tier las tscharvas ed ils capricorns ei quei auter. Ussa ei il luf cheu e lez fa – quei san ins d’in studi el cantun Valleis – surtut catscha sin tscharvas. Quei porscha dapli vivonda, aschia ni aschia per lufs che han aunc da dustar la fom da lur cagneuls. E catscha fan els secapescha leu nua ch’ei ha tscharvas. Onns alla liunga han ils catschadurs stuiu mirar dils cunfins dils asils anora co quels eran pleins da tscharvas. Ussa ei quei auter – silmeins en entgins loghens. «Igl asil ei bunamein vits», ha in catschadur detg a mi quels dis. Ils lufs fan buca mo catscha leu, mobein setegnan era sin cun lur pigns ella vischinonza. Quei spargna viadis memia liungs. Ton meglier per els sch’in alp da nuorsas ei era aunc ella vischinonza.
En sesez fa quei tut endamen a mi la catscha cun tgauns. Derivonts dils lufs ein quels vegni domesticai ed educai sur tschentaners aschia ch’els surveschan al carstgaun, era al catschadur. Quel ha da saver nua sepostar, igl auter procura il tgaun. Cun ina differenza: Els asils dalla selvaschina astgan els – en cumparegliaziun cul luf – buca far catscha. Pils catschadurs savess pia nuot esser meglier che animals da rapina gronds che semovan els asils da selvaschina e procuran leu per moviment. Secapescha ch’in ni l’auter animal daventa l’unfrenda dil luf, mo auters ein vonzeivi leu nua ch’els astgan vegnir sittai. Aschi ditg che la populaziun da tscharvas ei aschi gronda el cantun Grischun sco il mument astgess il luf buca esser in grond problem pils catschadurs e strusch periclitar la poulaziun da tscharvas. Abstrahau da quels avantatgs pils catschadurs, astga la gronda preschientscha actuala dil luf denton buca tschorventar. Il problem dall’alpegiaziun ei gronds e vegn a fatschentar vinavon ils pertuccai. Buca mo ils purs, mobein era ils turistichers en connex per exempel culs tgauns da protecziun.
Negina lubientscha per regular il triep da Stagias
Il cantun astga buca regular il triep da lufs da Stagias en Val Medel. Igl Uffeci federal per ambient ha buca dau la lubientscha da sittar dus dils sis lufs giuvens. Tenor igl uffeci federal ein ils donns caschunai da quels lufs buca gronds avunda per giustificar ina reducziun. Il motiv persuenter ei che buca tuts animals scarpai dils lufs eran protegi sufficientamein. La Regenza grischuna ha la pusseivladad da far recuors encunter quella decisiun tier la Dertgira administrativa federala. (rtr/fmr)
Gust da leger dapli?