Sils munts da Camuns

«Ins savess scriver bia da Camuns, gie in entir cudisch», ha il menader manegiau all’entschatta dalla guidada. Da tschiel blau e cun vesta impressiunonta silla Lumnezia su ha Simon Derungs beneventau alla spassegiada culturala dalla fundaziun Pro Suraua. Igl ei ina caschun, oravontut per glieud d’ordeifer, d’emprender d’enconuscher la biografia dil liug. In triep hosps e habitonts da Suraua ei lu era s’approfundius ella historia da Camuns. Il beinvegni ha il guid fatg ella Val da Camuns. Leu ha el gest saviu render attent ad in prighel che ha influenzau la veta dils habitonts. Mintga primavera sederschevan lavinas cun neiv marscha giu dalla Pala da Tgiern. Quella smanatscha ei ussa dumignada grazia ad in sistem electronic da survigilonza.

Il vitg dils «de Rungs»

Camuns ei il liug d’origin da fetg biars commembers dalla schlatteina Derungs. En quei connex ha il guid saviu gir ch’igl uclaun da derivonza Runs seigi probabel la part pli veglia da Camuns. Cu ils «de Rungs» ein sedomiciliai leu ei buca sclariu. Il num da famiglia ei documentaus pér dapi il 14avel tschentaner. Melli onns avon han ils emprems colonisaders runcau gl’uaul al ur dalla Val da Tersnaus e baghegiau las empremas casas. Igl uoppen da Camuns cuntegn dil reminent ina casa, respectiv ina camona. Simon Derungs ha explicau il num sco «casa sin ils munts». La cuntrada dil Glogn ei habitada gia dapi 3000 onns. Las excavaziuns archeologicas a Crestaulta sper Surin han cumprovau che 60 tochen 70 persunas habitavan leu. Quellas famiglias havevan contact cun autras culegnas ella cuntrada, forsa era culs emprems habitonts da Runs. Entochen oz la la perscrutaziun denton aunc buca anflau fastitgs che cumprovan quei.

Simon Derungs sa ina massa da Camuns e da ses uclauns Masauns, Sutscheins e Runs. El ha explicau ils connex e ligioms culs auters vischinadis, cun Tersnaus, Uors, Surcasti ed era Peiden. Ecclesiasticamein s’udeva Camuns tier la pleiv da sogn Luregn. Per buca stuer far il stentus viadi han ils habitonts da Camuns astgau baghegiar 1597 in’atgna caplutta en in liug central, contonschibels per tut ils uclauns. Sper Masauns, Sutscheins e Runs deva ei aunc «hofs» habitai a Crestas e Caglia. A Crestas meina oz la punt pendenta sur la Val da Tersnaus. Alla fin dalla tura ei la gruppa ida sur quella punt da sugas. Da tschella vart, giu el vitg da Tersnaus, ha la fundaziun Pro Suraua beneventau tuts ad in aperitiv sil bein dad Edith e Robert Albin.

Il dretg da far bogn gratuit

Aunc avon ha Simon Derungs mussau diversas casas a Camuns ed era la baselgia parochiala. Sco dapertut, ha la religiun influenzau la veta e la cultura dils habitonts. Igl onn 1644 han ils da Camuns survegniu la lubientscha episcopala da satrar ils morts sigl agen santeri. 1691, bunamein 50 onns pli tard, ei la caplutta da sontg’Antoni e s. Gion evangelist daventada baselgia parochiala, lu ei la caplania sesligiada dalla pleiv-mumma. Tochen lu stuevan ils habitonts transportar lur morts tras vals spuretgas sil santeri da sogn Luregn a Surcasti.

Simon Derungs ha raquentau silla spassegiada da fatgs da scola, da casas, famiglias e persunas, e dall’impurtonza che l’Alp Seglias ha giu. Igl uaul dalla Punt furneva il lenn ch’ins duvrava per mantener la punt dil Glogn giu el Bogn da Peiden. El ha era menziunau ils paders caputschins ch’ein stai a Camuns tochen 1921. Perquel ch’els furnevan la lenna han ils da Camuns giu, sco il guid ha saviu, il dretg da far bogn gratuitamein el stabiliment termal.

Simon Derungs ha buca menau mo el vargau, mobein ha discurriu dalla historia giuvna da Camuns. El ha rendiu attent al temps cun grondas famiglias ed alla depopulaziun. Ils onns otgonta e novonta ha la vischnaunca survegniu famiglias giuvnas. Ins ha baghegiau in center communal cun scola, sala e canzlia. Suenter quei slontsch ei ils onns maghers suandai. El decuors dils onns suandonts han ils da Camuns fusiunau differentas gadas. Midadas s’audan tier la constanza. Gl’onn 2001 ein els secolligiai culla nova vischnaunca Suraua. 12 onns pli tard, ensemen cullas siat autras soras, ella nova vischnaunca Lumnezia. Vitier la politica ha ei era dau ina fusiun ecclesiastica, la pleiv da Suraua fa oz part dalla pleiv Lumnezia.