«Quai es il mumaint decisiv – da’t render consciaint che cha tü hast fat»

Als 21 d’october riva il film «Wild» i’ls kinos svizzers. Quista gövgia fa il filmader ed autur Mario Theus, oriund da la Val Müstair, fermativa eir a Nairs e muossà là il film sco premiera. La FMR ha discurrü cun Mario Theus davart la «bella» chatscha, ils strapatschs sülla Greina e la temma da mancantar la natüra.

parter

Il discuors cun Mario Theus ha lö üna dumengia saira via video. El es in sia chamonna chi’s rechatta sülla spuonda dal cumünet da Braggio in Val Calanca. Quia viva’l e lavura’l daspö set ons. E da quia davent ha Mario Theus uossa eir organisà las ultimas lavuors per seis prüm film lung da kino, ün film documentar sur da la chatscha. Ma in settember es el i svess a chatscha.

FMR: Co es statta vossa chatscha quist on?

Mario Theus: Id es stat üna chatscha da bellezza. Eu sun i be a chatsch’ota, schabain ch’eu gess bod plü jent a chatscha bassa. Causa las premieras da film in october nu va quai però.

Che es lura per vus «üna chatscha da bellezza»?

Sch’eu poss invlidar il muond ed entrar in ün oter univers. Nossa vita e nos minchadi sun dirigits dal cheu. La chatscha pussibiltescha dad ir i’l ritem culla natüra, d’invlidar ils e-mails ed il termin pro’l cuafför. I va però pel solit adüna var 4-5 dis, fin chi’s riva in quel stadi dürant la chatscha. Da far butin es bain flot, ma plütost secundar. Plü important es tschai, dad esser dastrusch a la natüra. Lura es la chatscha «bella».

Uossa vain vos film aint ils kinos. I’l film cumparan vachas, chavras, giallinas, chamuotschs, tschiervs…Quantas bes-chas cumparan vairamaing?

Wow, quai nun haja mai dumbrà. Ma i saran bleras bes-chas. Però hai, quai sun stats passa quatter ons da filmada, impustüt adüna dürant ils mais d’utuon – dad avuost fin october. E lura amo las filmadas culs trais protagonists, quai d’eiran eir amo üna jada 100-120 dis da filmada. E per part d’eira bod sco ün commember da la famiglia da quels protagonists. Id ha dovrà seis temp. Diversas bes-chas n’haja eir filmà fingià avant ons, per part eir a l’exteriur. Üna camera n’haja vairamaing adüna pro mai, sün viadis o sün gitas.

Co esa insomma gnü a quista paschiun pel filmar.

Vairamaing ha quai cumanzà dürant il temp ch’eu n’ha lavurà sco redactur e «Quereinsteiger» pro l’emischiun NetzNatur dad SRF. Là n’haja scuvert la camera sco instrumaint chi’m pussibiltescha da passantar bler temp cun quai ch’eu fetsch insè fich jent: chatscha, observar sulvaschina, esser illa natüra, ir in muntogna.

A la fin saraja eir stat ün strapatsch corporal – sü e giò pellas costas, cun stativ e camera e marenda. E sco chi para adüna sulet.

Schi, la gronda part n’haja fat e portà sulet. Ed eu nu craj ch’eu rivess uossa plü da prestar, cun passà ils 40 ons, amo üna jada il medem. Dürant ils ultims ons es eir creschüda mia ambiziun dad avair adüna üna megldra camera. Però megldra cha la camera es e plü greiv es eir il stativ! La filmada sülla Greina es statta üna da las ultimas e la plü düra, culla plü greiva camera. Là suna propi stat oura süls fiers.

Il film es ün omagi per la chatscha in general. Però che es «chatscha» per Mario Theus?

Per mai es quai stat da pitschen insü alch normal e natüral – ed il temp da chatscha es adüna stat il temp il plü interessant ed emoziunal dürant l’on. Eir illa natüra capita enorm bler dürant ils mais da settember fin november. Da mangiar a chasa charn da sulvaschina d’eira per mai il plü normal dal muond. Davo avair vivü divers ons a Turich, n’haja badà ill’età da var 30 ons ch’eu less müdar meis möd da viver. Da vulair esser plü dastrusch a la natüra. E daspö là es collià pro mai fich bler cun natüra e chatscha. Sch’eu vegn a cumprar büschmainta, schi lura ha quai pel solit ün connex culla chatscha o apunta cun meis proget da film chi ha eir trattà la chatscha.

Vus purtretais aint il film ad ün chatschader, üna guardiasulvaschina ed ün filmader da sulvaschina. Quai sun insè tuot professiuns cha Mario Theus ha eir fat svess – plü o main. Che vais vus svess lura amo pudü imprender cun quist film?

Eu n’ha imprais bler sur dal filmar, cun quai chi’d es meis prüm film. Ed a quistas trais persunalitats n’haja imprais a cugnuoscher. Però hai, eu sun i in muonds ch’eu cugnuosch insè fingià – la chatscha, la vita alpina e la muntogna. Las funcziuns ch’eu n’ha gnü infin uossa e tuot mias experienzas han però güdà dad esser dastrusch a las persunas. Eu sun entrà pro tuots trais in ün lö sensibel ed intim, in ün lö ingio ch’els sun insè sulets. Pigliain l’exaimpel dal filmader da bes-chas, Urs Biffiger: Eu nu craj cha quel vess acceptà ad inchün sper el i’l god, sch’el nu vess savü e badà ch’eir eu sun ün filmader sco el.

Il film es eir ün pledoyer per üna chatscha chi muossa respet pella bes-cha. Però as poja insomma muossar respet per üna bes-cha, scha a la fin dals quints as coppa quella?

Schi quai es ün dilemma chi nu’s lascha propi schoglier. Per ans nudrir, stuvaina tour vita, eir schi nu’s nudrischa da charn. Il respet invers la bes-cha capita in nos cheus, es creà da l’uman. E mincha persuna e mincha regiun definischa oter quel respet. Pelplü vain quel demuossà sur rituals, p.ex. culla palorma obain lura cul ultim dasch. Insè nun es quai nügli’oter co da’s render consciaint che cha tü hast fat – a la fin dals quints per at pudair nudrir. E quai es il mumaint decisiv, da’t render consciaint che cha tü hast fat, perche cha tü hast fat quai e che chi’d es il predsch. Quel mumaint eir da reverenza invers la bes-cha, quel daja be pro la chatscha. Sch’eu vegn aint in butia a cumprar mia charn, lura nu daja ne ün ritual ne ün mumaint per as render consciaint ch’üna vita es gnüda stüzza e ch’eu n’ha uossa üna respunsabiltà eir da dovrar tuot la charn cha quista bes-cha am regala.

Il film es in parts eir autobiografic, fa eir palais vossa relaziun culla chatscha o muossa a vossa famiglia dürant la chatscha. Che es statta la radschun d’integrar quista part persunala?

Quella part es pür gnüda pro plü tard illa fasa da proget. Eu n’ha badà cha eir eu less plazzar amo ün o tschel impuls o messagi in connex culla chatscha, p.ex. eir davart las bes-chas rapazas. E quai m’es be stat pussibel cun quintar eir mia aigna istorgia e mia relaziun cun bes-chas e chatscha.

Vers la fin dal film dschais vus: «Nah am Pulsschlag der Natur – das möchte ich sein. Ein Teil davon, das möchte ich sein. Wach bleiben. Jagen und sammeln.» Quai tuna ün pa da «back to the roots», inavo pro la natüra.

Quai es ün statement persunal, chi ha eir dachefar cun mia experienza e biografia. Eu n’ha vivü in cità e badà cha quai nun es bun per mia sandà mentala. Schabain chi d’eira d’intuorn blera glieud, bler movimaint e bleras rumurs, vaiva il sentimaint da nun esser circundà da vita. Eu vaiva l’impreschiun da mancantar alch o da viver be per ün futur, però na da viver aint il preschaint. Ed insè lessa viver uschè sco scha minchadi füss meis ultim, e quai in ün contuorn plain vita, plain natüra. Eu n’ha daplü temma da mancantar la vita in cità co in ün god, ingio ch’eu sun circundà da milli otras creatüras e fuormas da vita.

Il film «Wild» tratta propi vossa domena – la sulvaschina, la convivenza d’uman e natüra, dumondas eticas. Vairamaing es uossa tuot trattà per vus – o daja fingià ün proget chi segua?

Cler, eir mia vita nun es be implida da chatscha. Perquai suna vi da sviluppar nouvas ideas chi han eir dachefar cun cuntrada, culla convivenza d’uman e natüra e co cha l’uman viva in seis spazi. Per tudais-ch as discha «Lebensraum», quai am plascha. Il contuorn dess esser ün spazi impli da vita e na ün spazi mort.

L’observader Mario Theus
Mario Theus (42) es creschü sü a Sta.Maria ed a Müstair. Davo la scoula media ha el fat ün stüdi d’indschegner forestal e lura amo retscherchas in biologia da sulvaschina. Dal 2011-2014 es el stat redactur e filmader pell’emischiun «Netz Natur» dad SRF. L’on cha’l uors problematic JJ3 faiva seis girs in Grischun d’eira’l gnü incumbensà dal chantun Grischun cull’observaziun da quel – fin cha quist uors problematic es lura gnü schluppettà. Hoz lavura Mario Theus in prüma lingia sco autur da films independent. El viva e lavura a Braggio in Val Calanca. (fmr/dat)

Da la vita sulvadia
Il film documentar «Wild» accumpogna duos protagonists ed üna protagonista chi han ün stret connex culla sulvaschina e culla chatscha. Per l’üna es quai la Sursilvana Pirmina Caminada chi’d ha fat la müdada da chatschadra a la guardiasulvaschina. Il seguond es il chatschader paschiunà Andreas Käslin dal chantun Suotsilvania. Ed il terz es il filmader da sulvaschina Urs Biffiger dal Vallais. In üna montascha parallela accumpogna l’autur Mario Theus a quists trais dürant lur lavur o lur passatemp. La camera es dastrusch e minchatant fich intima. I vegnan muossats ils mans plain sang obain ün cumbat da tschiervs sün pacs meters distanza. I vain muossada fich blera sulvaschina aint il film – schabain chi nun es ün classic film da bes-chas. Aint il focus sta la relaziun da l’uman culla sulvaschina ed eir culla chatscha. I va per observar ed admirar las bes-chas, i va per chürar quellas, ma eir per chatschar e mangiar quellas. (fmr/dat)

Il start da kino dal film «Wild» es ils 21 d’october 2021. Daplü detagls sün www.wild.film

«Il plü important es dad esser dastrusch a la natüra. Lura es la chatscha ‹bella›.»

Mario Theus, filmader

«La camera am pussibiltescha da passantar bler temp cun quai ch’eu fetsch insè fich jent: chatscha, observar sulvaschina, esser illa natüra, ir in muntogna.»

Mario Theus, filmader

«Quel mumaint eir da reverenza invers la bes-cha, quel daja be pro la chatscha.»

Mario Theus, filmader

«Eu n’ha vivü in cità e badà cha quai nun es bun per mia sandà mentala.»

Mario Theus, filmader