Il carneval da las bes-chas a Nairs

Duos dis suot l’insaina da la bes-cha illa litteratura rumantscha – funcziuna quai? Daja da quintar avuonda davart quella tematica? I dà.

In venderdi saira han duos «liuns» da la litteratura rumantscha e da la musica grischuna fat l’avertüra: l’autur Leo Tuor ed il musicist Flurin Caviezel. Intant cha ün (Tuor) ha trattà litterarmaing il defilé da bes-chas chi cumparan illa bibla, ha l’oter (Caviezel) varià, ruot ed ironisà cul accordeon ils texts da Leo Tuor, p.ex. imitond il gallop dal chaval, sunond tanteraint la musica da la seria da western «Bonanza».

Da kikers e corvs

Seguidas sun in venderdi saira lura tschinch prelecziuns plü cuortas da Plinio Meyer, Fadrina Hofmann, Tina Planta-Vital, Carin Caduff ed Arnold Rauch. Tuottas e tuots han prelet istorgias o poesias cun bes-chas. Fingià be la collecziun da poesias da Tina Planta-Vital ha cumprovà quant ferm «animalica» cha la litteratura rumantscha es. Illas poesias cuortas ch’ella ha prelet a Nairs cumparan uors, squilats, kikers, lufs, delfins, corvs, giruns, asens ed oter plü. Intant ha Plinio Meyer preschantà in net e s-chet jauer üna bes-cha pac cuntschainta ed incredibla – il «cramaussel». Ed Arnold Rauch ha rendü omagi al corv ed a la libertà da quel.

Da chameils e randulinas

Il festival ha cuntinuà in sonda cun ün’intera rotscha da bes-chas, per uschedir büz per büz o armaint per armaint. Il tschübel da partenza ha dat la bunura Sidonia Pazeller cun sia «zoologia litterara». Ella ha dat ün’impreschiun quantas differentas bes-chas chi cumparan illa litteratura rumantscha. Fingià i’l prüm cudesch rumantsch, aint il «Nuof Sainc Testamaint» dal 1560, declera l’autur-traductur Jachiam Bifrun che ch’ün chameil es. E lura ha Sidonia Pazeller amo laschà passar ün inter tröp da bes-chas da Gian Travers fin Cla Biert, da Giachen Hasper Muoth fin Luisa Famos – da vachas grassas fin randulinas libras. O sco cha la studenta da rumantsch ed etnologia ha dit fingià a l’inizi da seis referat: «Cun far retscherchas per quist referat, n’haja badà chi dà schamalajà bleras bes-chas illa litteratura rumantscha.»

Da sulvaschina ed umans

Da quai dà natüralmaing eir perdütta la publicaziun «Rumantsch e latin da chatscha», ün’antologia chürada e publichada avant duos ons da la romanista ed archivara Annetta Ganzoni. Ella ha preschantà in sonda bunura a Nairs – insembel cun duos auturs da quella publica­ziun, nempe Susanna Fanzun ed Attilio Bivetti – üna part da quel «latin». L’antologia ramassa texts cun connexs chatschadristics, uschè chi va s’inclegia impustüt per chamuotschs e tschiervs e tuot la famiglia da sulvaschina. Ma i va i’l cudesch impustüt eir pella relaziun da l’uman cun quellas bes-chas. Güsta in dumondas da cha­tscha nun es quai oramai üna relaziun tant simmetrica ed affectiva. Perquai ha l’anteriur veterinari ed autur Attilio Bivetti eir fat a Nairs – cun ün surrier – la dumonda provocativa: «Co füss insè ida a finir la creaziun, scha Dieu vess gnü be ün’eivna da tschinch dis, dimena sch’el vess fat la posa la sonda impè da s-chaffir l’uman?»

Intant cha la linguista Silvana Derungs ha preschantà in sonda a mezdi üna selecziun da proverbis e locuziuns rumantschas «animalicas», ha Göri Klainguti prelet il davomezdi üna selecziun dad agens texts, cun o sainza bes-chas. In discuors cun Sara Francesca Hermann ha el eir quintà da seis dilemma da scriver sco paur sur da las aignas bes-chas, sainza crodar ina üna sentimentalità chi pudess trar fils «sco sirup».

Dad asens e giats mumifichats

In üna runda da discussiun – moderada da l’artist Donat Caduff – s’han l’istoricra d’art Seraina Peer e l’indschignera forestala Anna Mathis Nesa avicinadas a la bes-cha sur l’art. Sco ün punct da partenza ha p.ex. servi üna seria d’autopurtrets da Not Vital, ingio cha’l Sentiner as transmüda pass a pass in ün asen (da Sent). Ed a la dumonda, che attributs chi’s dà ad ün asen, sch’el es uossa stinà o brich, scort o brich, maglin o brich, ha Anna Mathis Nesa dat üna simpla resposta culla constataziun: «La natüra douvra a tuots – i nu dà bun e nosch.»

S’inclegia cha in ün simposi cul titel «Bestial» nu das-cha mancar il romanist ed intermediatur da cultura Chasper Pult. Eir el ha referi in seis möd entusiastic ed associativ davart il classiker «Il giat cotschen» da Jon Semadeni. Ün giat mumifichà sta a l’inizi dal cudesch e dal destin dal protagonist – ün «schlabaccar» chi’d ha fat da las tuottas per amur da sias ambiziuns politicas e da l’agen profit.

Pretensius e divertent

Ün referat plü pretensius ha sport vers sonda saira amo la professura Eleonore De Felip da Puntina. Sias observaziuns scientificas our’d vista dals «Literary Animal Studies» in texts dad E.T.A. Hoffmann, Franz Kafka e Friederike Mayröcker sun stattas per üna buna part dal publicum a Nairs main accessiblas.

Bler plü accessibel ed impustüt enorm divertent es però lura statta la gronda «pointa» finala da Claudio Spescha. Il redactur e moderatur da la Tagesschau dad SRF ha scrit ün protocol satiric da vaglia da l’inter festival – laschond repassar, resümond, rimond, imitond, rumagliond e connectond amo üna jada ils duos dis litterars a Nairs. Qua daja insè be amo d’agiundscher alch: miau!