Üna realtà na reala

«Cul güst ambiaint social, il güst job e la güsta situaziun d’abitar craja ch’eu rivess da viver üna vita equilibrada e be cun medicamaints da reserva», es Andri Margadant (39) da Puntraschigna persvas. El disch però: «Fin cha quai sarà pussibel esa però amo ün lung viadi.» Lung d’eira eir il viadi ch’el ha fingià davo sai. Daspö 22 ons viva’l cun ün «disturbi schizoaffectiv» – üna schizofrenia in cumbinaziun cun üna depressiun manica. A la FMR ha Andri Margadant quintà si’istorgia.

«Experienzas magicas»

I d’eira cumanzamaint da la stà 2002. El vaiva güst 20 ons e d’eira immez seis giarsunadi da cuschinunz cur cha la prüm’episoda psichotica ha cumanzà: «Da quel temp vaiva il sentimaint ch’eu stopcha simplamaing mütschir da tuot. Üna fin d’eivna n’haja paquettà mia roba e sun parti cun meis töf.» Our dal plan da tuornar davo pacs dis darcheu a chasa es dvantà ün’odissea da plüssas eivnas tras tuot la Svizra – Tessin, Vallais ed a la fin Lucerna. Dürant quellas eivnas es gnüda la psichosa adüna plü intensiva. Davo üna party a Sursee vaiv’la ragiunt seis zenit: «Eu vaiv illusiuns, crajaiva d’esser üna figüra biblica e n’ha sbragi intuorn.» Ch’el sfoundraiva in ün muond extrem bel ed intensiv, descriva Andri Margadant sias experienzas dürant las psichosas: «Per mai d’eiran quai experienzas magicas. Eu am sentiva privilegià perquai cha be eu vezzaiva quella realtà. Pür culs ons n’haja imprais cha quai capitaiva be in meis cheu.»

Tanter clinica e dachasa

«A bunura n’haja lura vis la polizia dasper üna via», cuntinua Andri Margadant da quintar da la not a Sursee e disch cun ün surrier: «Per na dar in ögl n’haja müdà vart e simplamaing püffà aint per ün frus-cher. Uschè varaja però pür inandret attrat l’attenziun dals polizists.» E baincomal – la polizia til ha controllà e tut cun sai. Davo sclerimaints til hana manà inavo i’l Grischun ingio ch’el es rivà illa Clinica psichiatrica Beverin a Cazis. Ils meidis pensaivan però chi saja stat be üna psichosa unica ed Andri Margadant ha pudü tuornar a chasa davo ün mais: «Eu n’ha lura cuntinuà meis giarsunadi. Davo pacas eivnas suna però rivà in üna depressiun. Da libra voluntà suna lura tuornà per ün mez on darcheu illa clinca.» Intant d’eira l’on 2003. Danövmaing a chasa ha’l fini il giarsunadi, ma pac temp davo ha’l gnü üna seguond’episoda psichotica. Darcheu haja gnü nom per el: clinica. «Dürant meis terz sogiuorn n’haja lura finalmaing surgni la diagnosa – disturbi schizoaffectiv.»

Svolar ot, crodar chafuol

Ils problems culla psica han cumanzà pro Andri Margadant però fingià dal 1999 – dimena quatter ons avant la diagnosa: «Eu d’eir güsta gnü our’d scoula. Quella nouva libertà d’eira ün extrem bel sentimaint.» Culla nouva libertà til giaiva fich bain – massa bain: «Quel svoul a l’ot ha dürà fin in settember. Dad ün di a tschel es lura crodà insembel tuot ed eu sun rivà in üna foura.» Ch’el pudess avair üna depressiun manica nu savaiva Andri Margadant però da quel temp: «In mia famiglia nu vaivna ingüns cas ed eir illa società nu gniva amo discurri da malatias psichicas. Perquai nu vaiva neir na il sentimaint ch’eu dovress agüd e n’ha eir adüna tgnü tuot per mai.» Eir in seis ambiant nun ha badà ingün ch’alch nun es in uorden cun el. Dürant ils prossems trais ons d’eira sia vita ün sü e giò tanter mania e depressiuns. Las fasas manicas sun dvantadas cul temp adüna plü intensivas fin chi’d es culminà in sia prüm’episoda psichotica.

Far amicizcha cun seis stadi

Eir scha las fasas manicas d’eiran per el adüna enorm bellas, disch Andri Margadant hozindi: «Ün mez on cun depressiuns illa clinica es ün predsch massa ot per duos o trais eivnas euforia.» El ha stuvü imprender dad ir intuorn culla malatia. Quel process ha dürà però blers ons: «Ils prüms desch ons stuvaiva tour fich ferms medicamaints. Eir sch’eu d’eir stat adüna cunter, savaiva però cha sainza nu vaja e chi’m protegian.» Intant ha Andri Margadant fat «amicizcha cun seis stadi». Cun üna psichoterapia ha’l pudü elavurar sias experienzas e cul temp perfin müdar a medicamaints main ferms. Tuot ils simptoms nu sun bainschi na sparits, ma el ha imprais dad ir intuorn cun els: «Scha blera bella roba capita infra cuort temp bada per exaimpel, schi’m cumainza dad ir massa bain e ch’eu pudess rivar in üna mania. Tanter glieud n’haja minchatant eir adüna amo sentimaints paranoids, per exaimpel ch’eu gnia observà. Plü bod am vess quai stressà enorm. Hozindi saja cha quai es be in mia imaginaziun ed i nu m’irritescha plü uschè ferm.»

Pass importants e pass gronds

Che chi d’eira l’impuls per sia malatia nu sa Andri Margadant. El disch: «Forsa haja dachefar ch’eu d’eira fingià sco uffant e giuvenil fich sensibel. Ün’influenza varà però dal sgüra eir gnü meis consüm da cannabis.» La malatia til ha tut bod tuot sia vita veglia – el giovaiva a hockey, d’eira fich activ e bler in gir. «Eu less darcheu esser liber.» Quai es per el la plü gronda motivaziun da far pass per pass inavo in üna tscherta normalità. Davo ils «plü importants pass» – acceptar ed imprender dad ir intuorn cun sia malatia – ha’l fat avant ün pêr ons «il plü grond pass» in direcziun da seis böt. Davo divers ons i’ls sgürs cuntuorns da l’Ufficina protetta a Samedan, es Andri Margadant tuornà i’l muond da lavur. Ill’ufficina da duos da seis collegas a La Punt Chamues-ch fa’l pitschnas lavurs da lain e tessa tapets. «Eu sun svess respunsabel cha meis affar gira. Il plü bel es, ch’eu vez chi funcziuna», disch Andri Margadant cun ün surrier.