Tradiziun e travaglia purila a Lumbrein

Sco quei ch’il moderatur Giusep Capaul che ha dau il stausch ed era lectorau la publicaziun ha tradiu, ei Gion Giachen Capaul s’occupaus gia daditg ed a moda intensiva culla historia da Lumbrein. Sco fegl da purs eis el staus ad alp e sco scolast ha el dirigiu treis (!) chors dil vitg e fatg igl ufficial civil a Lumbrein. Sco archivar da pliras vischnaunas ha el era rimnau e mess a scret bia dalla lavur e travaglia purila e da fatgs remarcabels enteifer il vitg. Gion Giachen Capaul ei era staus conautur dall’ovra monumentala «500 onns Pleiv da Lumbrein» ed el ha elaborau ina vasta genealogia da sia famiglia.

Las Alps da Lumbrein e ses hofs

En l’emprema broschura intitulada «Las Alps» dat igl autur ina survesta davart las alps: Staviala Vedra, Bual, Planatsch, Serenastga e las alps da Silgin e Surin, differenziond denter alps da vischnaunca, alps dils uclauns ed alps da dretg. Damai ch’ils purs dils hofs han ditg buca astgau cargar lur muaglia sin las alps da vischnaunca ein els stai sfurzai d’acquistar «sco jasters» dretgs privats a Negias, Patnaul, Pardatsch, Schareida e Sclaretsch sin intschess da Vrin ed a Cavel en possess da Castrisch. A moda acribica descriva igl autur la historia da tegias e stallas existentas e svanidas, da stavels e muletgs, da pastiras cun bien e mender arvadi, da pugnieras e miserieras, da caschadas e purments,  da pindradas e zavradas, denton era da dispettas e process denter la puraglia dil vitg e quella dils uclauns. Il lectur emprenda era d’enconuscher l’entira hierarchia dil persunal d’alp e dils pasturs da casa e lur funcziuns: Buca mo da signuns, zezens, pasters e starlers, ugaus e cautegias vegn risdau, anzi era da purtgers e vadlers, cavrers e nursers, vachers, pasters da bos e vischanders. Descretta vegn era la veta alpestra cun ses usits, sias disas e maldisas. S’entelli che l’alpegiaziun ei semidada amplamein el decuors dils davos decennis. En connex culla meglieraziun han las alps survegniu novs access ed ina pipelinie canalisescha la stad il latg che vegn mulschs si d’alp ella cascharia dil vitg.

Il vitg – siu territori e sia organisaziun

Aschia ei la secunda broschura intitulada. Ella dat ina survesta historica fetg summarica dil svilup dil vitg naven dils emprems colonons de Lumerins che vegnan menziunai gia egl urbari imperial d’entuorn 840, sur runcadas d’uaul ed urbarisaziun dalla cuntrada el temps medieval cun sias periodas cauldas e freidas ch’ein sebrattadas spessamein. Igl autur resda era dallas uclivas svanidas da Farglix, Molina e Curtinatsch ch’ein stadas habitadas el 18 e 19avel tschentaner. La populaziun carschenta haveva sfurzau da tschercar niev terren cultivabel cun runcar uaul, aschia che la spunda seniastra dalla Lumnezia ei daventada ualti niua. La speculaziun d’in grond barschament d’uaul selai encuntercomi buca documentar. Pli tard ein ins sestentaus da dar cunterpreisa cun realisar plontaziuns. Per saver trer a nez meglier ils vasts uauls dalla costa dretga ha la vischnaunca installau pli tard ina suga da transport. Tiels uauls differenziavan ins denter uauls da fiug, da suloms (uaul privat), da lattas, plontaziuns ed ogna.

Usits ed isonzas

In auter capetel ei dedicaus ad usits ed isonzas da scop communizeivel sco la guardia da fiug e da notg («ir sil Wacht», ir cul furetg/halumbard). In’ura particulara da controlla dueva confirmar ch’il guardian hagi fatg sia obligaziun. D’impurtonza economica e sociala per la cuminonza dil vitg fuvan ils dus fuorns per far paun e las fueinas e suostas per lavar e far da lischiva. Ils gronds begls cuvretgs survevan era per buentar ils animals, las fueinas era per far cuer truffels e lavazzas pils pors. Per reglar manteniment e diever da quels indrezs che vegnevan nezegiai  per plirs intents deva ei corporaziuns privatas.

Documentaziun historica e linguistica

Il president dalla Pro Lumerins Ramun Capaul sa bien grau agl autur Gion Giachen Capaul per sia publicaziun che documentescha la situaziun dil vitg avon la mecanisaziun e raziunalisaziun dall’agricultura. Sper sia valeta historica documentara ein las publicaziuns era in veritabel arcun da documentaziun linguistica per plaids e locuziuns per funcziuns ch’ein sil precint d’ir en emblidonza.