Savevas vus che…? – Bain cler!

Nus guardain di per di vers il sulegl e la glina, sco sche quai fiss il pli normal dal mund. Nus legiain la gasetta en la glisch dal di, sco sche quai sa chapiss da sasez. Nus envidain la saira la glisch, sco sche quai fiss la chaussa la pli natirala dal mund. Damai è tut cler sco il sulegl en dumondas da glisch? Sche betg, lura dumonda ussa la FMR: «Savevas vus che…?»

parter

Savevas vus…

…che la glisch dal sulegl dovra 8 minutas e 20 secundas per il viadi dal sulegl enfin tar la terra. A la fin dals quints è gea il sulegl detg lunsch davent da la terra, per esser exact var 150 milliuns kilometers. Uschia che la glisch dal sulegl ha in brav mument enfin ch’ils razs cuntanschan la terra. Il pli absurd daventa quai, sche nus observain p.ex. a la mar la rendida dal sulegl. Entant che nus giudain anc ils davos razs dal sulegl, è quel ensasez gia dapi 8 minutas sut l’orizont!

Savevas vus…

…ch’il telescop James Webb, che vegn sajettà (sche tut va bain) puschmaun en il spazi, che quel duess tschertgar la glisch da las emprimas stailas e galaxias. Quai èn quellas stailas ch’eran naschidas cun il sfratg primar avant 13,5 milliardas dad onns. Il nov telescop James Webb «guarda» dal rest tras l’univers cun ina camera dad infracotschen, damai era cun ina sort glisch.

Savevas vus…

…che memia pauca glisch dal di fa vegnir stanchel? Il cler dal di supprima numnadamain la producziun da l’ormon da sien melatonin. Cun damain da quel ormon sa senta l’uman perquai main stanchel e bler pli fit.

Savevas vus…

…ch’ils utschels migrants, sco p.ex. las randulinas, han gronda fadia da s’orientar sin lur viadi dal nord al sid pervi da las bleras glischs artifizialas? Quels animals s’orienteschan numnadamain da di vi dal sulegl, la notg vi da la glina ubain vi da las stailas. Però causa che tut è illuminà, na vesan ils utschels betg pli las stailas. Tenor «DarkSky», in’uniun che s’enga­scha per damain glisch artifiziala, èn pertutgadas var 450 sorts dad utschels.

Savevas vus…

…che l’emprim pair electric en Svizra è vegnì envidà a San Murezzan, e quai l’onn 1879. Il piunier era stà apparentamain l’hotelier Johannes Badrutt. Er il Fögl d’Engiadina dals 19 da fanadur 1879 aveva scrit ina laudavaglia da quest «spettacul della glüsch electrica». Il redactur ha perfin gì ina grondius’idea futuristica en quel artitgel: «Be cha’Is razs da quaista glüsch avessan eir il dun da s-choder, allura podessan ils Sigrs. ustèrs dell’Engiadin’ota planter ün apparat grand avuonda sül muot da St. Murezzan e substituir il solagl.» Il sulegl è restà a San Murezzan, bleras autras chaussas han però midà en quests davos 150 onns.

Savevas vus…

…che la glisch viagia exact 299 792 kilometers per secunda? Qua sa tracti da la spertadad da la glisch en in vacum, nua ch’ella na vegn betg frenada da l’atmosfera. Uschia ch’in aviun che sgulass cun sveltezza da la glisch enturn il mund, pudess circundar il globus 7,5 giadas – e quai mo durant ina secunda.

Savevas vus…

…che la mar traglischa magari la notg? Quai grazia ad algas bioluminiscentas che glischan, sch’ellas vegnan muventadas, per exempel tras in’unda. Rivas, nua che quest spectacul natiral po vegnir observà, sa chattan en l’Australia a New South Wales, en la Tasmania, ni era a Goa en l’India. Il pli datiers da la Svizra po quel fenomen vegnir observà a Plymouth en il sid da l’Engalterra.

Savevas vus…

…che mintga mitologia posseda ina divinitad per venerar la glisch? Questas divinitads pon esser femininas u masculinas e vegnan associadas cun glisch u cun il cler dal di. Or da la mi­tologia greca èn forsa enconuschents Apollo, tranter auter il Dieu da la glisch, ubain Eos, la dieua da l’aurora.

Savevas vus…

… ch’il num da la secta svizra «Fiat Lux» – da la famusa Uriella – munta «i vegnia glisch»? Pia l’emprim ina crudada dad in chaval (uschia la preistorgia dad Erika Hedwig Bertschinger-Eicke) per lasuenter chattar da glisch. Uriella ha manà sia secta durant 50 onns, a la fin ha ella vivì cun ses quart um en il sid da la Germania fin a sia mort l’onn 2019.

Savevas vus…

…ch’il fisicher tudestg Wilhelm Conrad Röntgen ha scuvrì ils radis radiografics cun il num «Röntgen» mo per schabetg? L’onn 1895 ha in palpiri spezial cumenzà a glischar dasper in dals emprims bischens da Röntgen. Ulteriurs tests han lura demussà che radis vegnivan emess or dal bischen. Oz è la tecnica da radiografia da Röntgen essenziala per la medischina moderna.

Savevas vus…

… che persunas cun egls blaus han la pli gronda schanza dad avair egls cotschens sin fotografias? La raschun: persunas cun egls blaus han pauc melanin en lur fundus (la paraid davostier da l’egl) e la glisch po passar tras l’egl.

Savevas vus…

…che durant ch’in artg (s. Martin) decorescha il tschiel, che lura èn gist trais fenomens fisics vi da la lavur? Sche la reflexiun, la refracziun e la dispersiun lavuran a medem temp tras in dagut dad aua, sche lura pon ins contemplar in artg al tschiel. In artg è pia in fenomen meteorologic che creescha in spectrum da glisch en il tschiel directamain visavi dal sulegl. Sch’i sa chatta propi in stgazi a la fin dals artgs, n’è però anc betg vegnì confermà scientificamain…

Savevas vus…

…che aua da tonic glischa en glisch ultravioletta? La bavronda che vegn per exempel duvrada per maschadar in Gin Tonic, cuntegn chinin. Questa substanza amara vegn duvrada per dar il gust enconuschent a l’aua da tonic ed ella deriva da la scorsa da China (Chinarinde).