Polluziun da glisch ni balsam per l’olma

«Biars carstgauns han problems cullas illuminaziuns. Per sligiar quels dat ei oz diversas pusseivladads», declara il planisader da glisch Leo Vetsch. Illuminar e mesirar glisch ei sia professiun. Avon treis onns ha la vischnaunca da Laax confidau a quei expert las cazzolas publicas entuorn il Lag Grond.

Glischar mo il necessari

Avon 20 onns haveva la vischnaunca schau installar petgas bassas cun reflecturs stretgs, drizzai mo viers la senda. Il scenograf indigen Remo Arpagaus haveva cussegliau d’installar cazzolas che glischan leu nua ch’igl ei necessari, e buca enzanu’auter. Tenor quei concept han ins installau las petgas innovativas. En connex cul concept niev dil contuorn, cun vias, plontas, bauns e plazza da giugs, ha la vischnaunca vuliu remplazzar quei sistem, ha denton vuliu mantener l’idea cumprovada d’illuminar mo il necessari. Leo Vetsch ha cussegliau d’installar cazzolas cun in parisol. La glisch va buca «a spass» ora el spazi vit, mobein fa siu duer concentradamein nua ch’ella duei.

L’illuminaziun entuorn il Lag Grond ei discreta mo effectiva. «Exact quei duess mintga illuminaziun publica esser oz», puntuescha Leo Vetsch. El ha era planisau l’inscenaziun dalla baselgia parochiala. El lai valer che la polluziun da glisch ei ina tematica sensibla che vegn discutada a moda controversa. Tgi ha bugen ch’ils baghetgs historics vegnan illuminai, auters recloman che quei seigi buca necessari. Igl ei pilpli remarcas da hosps da vacanzas, da glieud che viva en marcaus ed aglomeraziuns populadas spess. Leu eis ei savens clar 24 uras. Tals hosps giavischan ella periferia in tschiel propi nocturn, senza cazzolas artificialas da via, da reclama ni da decoraziun.

Cuntrada nocturna vegn scatschada

La polluziun da glisch ei avanzada ad in tema politic. Glisch artificiala disturbi biars animals e carstgauns ed ins stoppi empruar da limitar quella, scriva gl’Uffeci federal digl ambient en circularas. Onn vargau ha el reediu in cumpendi da 170 paginas cun recamondaziuns co ins sa evitar emissiuns da glisch (mira www.bafu.admin.ch/uv-2117-d). Il stampat ei cumparius l’emprema gada 2005. La versiun 2021 ei a disposiziun mo sco pdf e mintgina e mintgin sa scargar el sigl agen computer. Ell’introducziun informescha Paul Steffan, il vicedirectur digl Uffeci federal digl ambient, che las emissiuns artificialas da glisch seigien sedublegiadas ils davos 25 onns. La cuntrada natirala dalla notg vegni scatschada ed il spazi da viver d’animals nocturns limitaus. Era carstgauns piteschien dalla contaminaziun da glisch, quei che caschuni tgisas e process tochen avon Dertgira federala.

L’illuminaziun entuorn il Lag Grond a Laax para d’esser in exempel. Il menader digl uffeci da baghegiar, Augustin Calivers, conferma sin damonda dalla FMR: «Igl ei in sistem decent che fa effect, nus havein retschiert resuns mo positivs», gi el. Hosps ed indigens sesentan buca disturbai da cazzolas gittas che glischan dapertut.

Il cumpendi actual digl uffeci federal conferma che las tecnologias ein sesviluppadas, LED porscha bia dapli pusseivladads. Erwin Vincenz, fundatur d’ina fatschenta d’electro a Laax, explichescha in detagl da quei svilup. «Avon onns deva ei pérs da cazzola cul fil da wolfram ed in pér da 100 watt vegneva calira. Cun LED drova ei per producir la medema glisch mo pli 8 watt», declara gl’interprendider. El ha installau las inscenaziuns dallas baselgias da Laax, da Falera, da Ladir e da Sagogn. «Lu duvravan ins pérs che cuntenevan jod», declara el e renda attent als tuns da colurs cullas qualas ins illuminava monuments historics. Gl’enorm potenzial dad LED da spargnar energia ha denton buca exnum gidau da spargnar. «Anzi», constatescha gl’Uffeci federal digl ambient, «en vesta a quella effizienza ston ins dar a datg ch’ei vegni buca montau ed installau dapli cazzolas», dat el d’entellir.