I dà darcheu opposiziun per Runatsch 138
A Zernez dà actualmaing da discuorrer la reediziun dal proget da fabrica Runatsch 138, la parcella cul cuntschaint tschirescher. Surtuot ils cunfinants da quella parcella nu faivan plü quint cun üna reprisa, davo cha avant ses ons d’eira scrodà ün anteriur permiss da fabrica sainza gnir exegui.
Passa 100 abitantas ed abitants da Zernez han fin uossa suottascrit üna petiziun i’l rom dal proceder da partecipaziun dal model directiv cumünal, l’uschè nomnà «räumliches Leitbild» (KRL).
Quella petiziun ha trais böts: da deliberar la parcella 138 Viel da Runatsch our da la zona da fabrica, da refüsar il proget da fabrica «Sur Chastè» actualmaing publichà e sco terza da realisar infrastructura adattada pella populaziun plü veglia.
La petiziun es gnüda inoltrada dal pêr Martin e Katharina Bütikofer chi possedan daspö duos ons ün’abitaziun i’l quartier Runatsch e chi sun uschè cunfinants da la parcella 138. Bütikofer es commember dal cussagl administrativ da la Viafier retica e directer dal Verkehrshaus a Luzern. Invers la «Posta Ladina» dischan ils Bütikofers, ch’els nun hajan tscherchà la rolla dals iniziants, «nus ans vain però inamurats in quist cumün e quist lö ed eschan gnüts activs davo cha nus vain discus il cas illa vicinanza. Nus lain surtuot güdar.»
«La situaziun es hoz ün’otra»
Martin Bütikofer es da l’avis, cha la parcella Viel da Runatsch saja uschè singulara, ch’ella meritess üna valütaziun generala ed eir ün möd d’adöver plü sensibel. «In congual cun l’anteriur proget da fabrica s’han intant müdats massa blers parameters.» Pür in settember da l’on passà sun gnüdas publichadas in quist connex nouvas datas. D’üna vart tras l’inventar federal «ISOS», il «Bundesinventar der schützenswerten Ortsbilder der Schweiz von nationaler Bedeutung» ed eir tras il muossavia «Entwicklung und Schutz von Ortsbildern» da l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori (ARE) e la protecziun da monumaints.
Cun lur petiziun a favur dal KRL lessan tant ils Bütikofers sco eir ils passa 100 abitants chi han suottascrit quella, ragiundscher, cha’l cussagl cumünal gnia motivà da güdichar criticamaing e plü curaschus il proget da fabrica. «Il proget inoltrà cun ün mür da sustegn da 20 meters lunghezza nun es simplamaing ingün’architectura adequata per quist lö sensibel a l’ur dal cumün», disch Bütikofer. Ed eir, scha la situaziun actuala as basa sün decisiuns democraticas e la dumonda da fabrica es giuridicamaing legitima (vair chaistina), nu saja acceptabel, cha’l proget actual – cun ses prümas abitaziuns e dudesch plazzas da garascha – possa profitar d’ün surpassamaint da la lunghezza dal stabilimaint per ot meters opür d’ün dret da fabrichar plü dastrusch al cunfin.
Sün basa da talas ponderaziuns inoltraran ils petiziunaris eir ün recuors cunter la dumonda da fabrica svessa. Quella es publichada amo fin als 24 schner.
«Visualisaziun nu d’eira pretaisa»
Eir per l’impressari Markus Testa da San Murezzan s’han müdadas las circumstanzas daspö l’ultim proget da fabrica. El es hoz acziunari da la Foffa Conrad SA e respunsabel pel proget da fabrica «Sur Chastè». Cun quai cha la dumonda da prümas abitaziuns, respectivamaing la mancanza d’abitaziuns per indigens es hoz actualmaing darcheu fich gronda hajan els reactivà quist proget. «Il permiss d’eira gnü dat fingià üna jada e l’oriunda surfatscha da 1200 m² d’eira fingià quella jada gnüda diminuida sün amo var 700 m²», disch Markus Testa.
Davart l’imbüttamaint cha’l proget da fabrica nu saja gnü visualisà cun models opür fotomontaschas i’l ensemble da Viel da Runatsch cun baselgia e chastè, disch Markus Testa: «Quai nu d’eira dumandà illa procedura da fabrica.» Ch’implü as basa il proget nouv sün quel vegl, disch el e neghescha ch’els sajan gnüts infuormats davart ils resultats our dal KRL cumünal opür gnüts contactats d’inchün directamaing in chosa.
Emil Müller, il president cumünal da Zernez disch, cha per l’elavuraziun dal palperi strategic KRL sajan stattas invidadas tuot las persunas interessadas da’s partecipar. Cha respostas a dumondas in connex culla partecipaziun al KRL possan gnir respusas pür plü tard e be our dal gremi dals invouts. Ed el as muossa eir stut davart la discussiun: «Vi da la cubatura dal proget nun as müda nüglia invers quel proget chi d’eira gnü inoltrà e legalisà.»
Barat da terrain na sainza ris-chs
Our dal ravuogl dals iniziants da la petiziun KRL es gnü manzunà eir il giavüsch, cha’l cumün pudess ponderar la pussibiltà d’ün barat da terrain. Uschè cha’l proget da prümas abitaziuns – üna necessità chi nu vain missa in dumonda – pudess gnir realisà inglur oter in cumün e forsa dafatta amo plü grond.
Emil Müller renda attent ch’ün tal agir nu füss ne simpel ne illa cumpetenza da la suprastanza, «cun quai cha’l cumün barattess terrain chi’s po surfabrichar cun ün toc chi’s cumpress per preservar da gnir surfabrichà.» Eir sch’ün tal agir füss pussibel cun l’acconsentimaint dal suveran, «vess quai per consequenza üna gronda perdita da valur», uschè Müller.
Il cronist, il tschirescher e la surfabricaziun
L’on 1962 es gnüda sbodada sülla parcella 138 sül Viel da Runatsch a Zernez la chasa paterna dals Serardis, la schlatta dal cronist e ravarenda refuormà Nicolin Serarhard/Serardi chi ha vivü circa dal 1689 fin dal 1756 ed es gnü cuntschaint culla publicaziun «Einfalte Delineation».
Lönch es la parcella chi cunfinescha culla senda sü vers Baselgia – e chi dà lö al plü grond e bel tschirescher da tuot la regiun – restada prà e costa. Il tschirescher dal rest es stat surtuot per l’artist e scriptur Jacques Guidon barmör ün simbol da cumbat cunter speculaziun e sguaz da terrain ed inspiraziun per poesias, aforissems e chazrarias.
Dal 2009 ha inoltrà l’impraisa Foffa Conrad SA üna prüma dumonda da fabrica per duos chasas da plüssas famiglias sün quista parcella illa zona da cumün 1. Cunter quist intent es gnüda inoltrada ün’iniziativa chi ha portà in december 2010 ad üna «exposiziun d’intervenziun» cun üna procedura da partecipaziun publica. I’l rom d’üna radunanza cumünala ha il suveran sbüttà in avrigl 2011 però l’iniziativa cunter il surfabricat e dit da schi a la cuntraproposta da la suprastanza cumünala cul cumpromiss d’üna reducziun dal volüm da fabrica per raduond 40%. Dal 2014 vain fatta üna concurrenza d’architectura in connex cul plan general da fuormaziun. In seguit approuva il suveran la revisiun parziala locala correspundenta e dà glüm verda pel fabricat. Eir la regenza grischuna approuva la revisiun parziala la fin d’avrigl 2014, uschè cha la Foffa Conrad SA inoltrescha al cumanzamaint da december üna nouva dumonda da fabrica pel proget, nomnada simbolicamaing «Tschirescher».
Fin als 4 schner da quist on e la publicaziun ufficiala d’üna nouva dumonda da fabrica per ün stabilimaint da ses prümas abitaziuns, il proget «Sur Chastè» nun es capità plü nüglia. Cha’l dret da fabrica, consenti da l’on 2014, haja laschà scrodar il patrun da fabrica consciaintamaing, disch Markus Testa, acziunari da la Foffa Conrad SA. «Da quel temp d’eira la dumonda per prümas abitaziuns simplamaing debla.» Ün fat chi s’haja müdà intant marcantamaing, uschè cha’l proget e la dumonda da fabrica sajan gnüdas reactivadas, disch Testa. Uossa daja però danövmaing critica ed il cumbat cunter la surfabricaziun da quista parcella immez ün ensemble istoric. (pl/jd)
Gust da leger dapli?