Olimpia

Uss avessan nus els, ils gieus olimpics en Grischun. Ina pitschna midada dal project cun in stadion a Cuira ed il curling a Flem – e las vuschs da la Surselva e da la chapitala fissan vegnidas tar la votaziun dals 3 marz 2013. I vess bastì senz’auter. Tge festa! La prominenza da 86 naziuns a l’avertura a San Murezzan, sin las tribunas per 35 000 aspectaturs en la zona protegida dublamain sut la Meierei, e 3000 sportistas e sportists che sa preschentan sin ina plattafurma sin il Lej da San Murezzan, sa tgapescha reciclabla, pertge ils gieus duain esser persi­stents. E noss Cussegl federal n’avess betg stuì sa decider, sch’el duai ir a Peking per l’avertura e far la reve­renza als dictaturs.

Sco «klein und fein» era vegnida vendida la candidatura tar las passa 200 occurrenzas da propaganda en l’entir chantun, enfin en la davosa vallada grischuna. Ina milliarda francs be per l’infrastructura construida e puspè deconstruida suenter il diever da 17 dis – quai è circa quatter giadas il nov tunnel d’Alvra, e quel vegn duvrà 100 onns. Ed ils ­gieus, quella giada crititgads sco gigantics, creschan vinavant. Schizunt il victur olimpic da Vancouver, Carlo Janka, di: «Cun olimpia vai en ina faussa direcziun.» A Peking vegn cumbattì en 109 disciplinas, set dapli che avant quatter onns a Pyeongchang.

Quai fa cular ils daners – ils  milliuns per il IOC creschan cun mintga disciplina.

Il Grischun ha ditg NA, e suenter el er Oslo, München e Stockholm. Quai è sta in cler signal dals pajais da las Alps, la tgina dal sport d’enviern. Ma il IOC n’ha betg chapì quel messadi. Enstagl da redimensiunar ils gieus olimpics ha el surdà quels en las dictaturas, a So­tschi ed ussa a Peking, en ina regiun che ha strusch naiv, en in pajais che cunterfa permanentamain a las valurs olimpicas, sco «amicizia tranter ils pievels». Quella amicizia giavischassan tant ils Tibetans dapi onns, sco ils Uigurs en la regiun da Xin­jiang e l’opposiziun democratica da Hongkong. Indesch naziuns avevan annunzià in boicot diplomatic, tranter auter l’USA, il Canada, la Gronda Britannia e la Belgia – in ferm manifest per ils dretgs umans. Ussa ha er noss Cussegl federal decidì da betg prender part a las ceremonias, dentant pervi da corona – che scuntradas bilateralas substanzialas e contacts persunals cun atletas ed atlets na sajan uschia betg pussaivels. Gnanc in pled da la violaziun dals dretgs umans e da la convivenza tranter ils pievels, tant dechantada dad olimpia. Na fiss l’artitgel 54 da nossa Constituziun federala betg avunda argument per sa referir a quellas valurs: «La Confedera­ziun contribuescha oravant tut a respectar ils dretgs umans ed a promover la democrazia e la convivenza paschaivla dals pievels.» Almain n’è la Svizra betg sin il podest cura ch’ils dictaturs pon sa profilar e survegnan applaus sin la tribuna mundiala.

Adina puspè pretendan politichers e las grondas uniuns sportivas da separar sport e politica. Èn ils Uigurs er da quel avis, e tge schessan ils 6500 lavurers ch’èn morts durant las fabricas per las maestranzas da ballapè da Katar? La crisa tar las candidaturas per gieus olimpics cuntegna dus mes­sadis: dad ina vart in signal da resguardar ils dretgs umans ed il fairplay tranter ils pievels, da l’autra vart la pretensiun envers il IOC e las federaziuns da sport che refurmas èn indispensablas, sche gieus olimpics duain puspè chattar acceptanza.

Da far ussa uschia sco sche tut fiss en urden, na va betg. I dovra ina midada fundamentala, per turnar tar las ragischs, tar las valurs olimpicas.