Utuon e cussagls ad aspirants poets

Columna or dal mund

parter

Id es utuon, üna stagiun ödiada da blers pervi dal fraid e dals dis cuorts. Ma al listess mumaint es quai üna stagiun fich amada pervi da la müdada da las culurs dals ­bös-chs: Il verd lascha spazi al gelg ed al ­cotschen. Il fenomen es talmaing spectacular chi’d es perfin nat ün nouv tip da turissem: il turissem dal «foliage». Daspö alchüns ons minch’utuon, da la mità d’october fin la mità da november, offra la Ferrovia Vigezzina Centovalli la pussibiltà da far ün viadi cun l’uschedit «treno del foliage», chi circulescha tanter Locarno e Domodossola. Il viadi tras gods da chastognas düra duos uras e cuosta plü o main vainch francs. Ün bass predsch per quist grondius spectacul da la natüra!

Pro mai invezza es l’utuon la stagiun dals pleds. Eu decler güsta che ch’eu manai. Sco linguist e docent da talian fetscha minch’on ün cuors da grammatica taliana. Il cuors cumainza al principi d’october e finischa al principi da gün. L’utuon discuor eu sur da la structura dals pleds, sur da prefixs e suffixs, sur da derivaziun e cumposiziun. Quist on, per muossar ils pleds inglais chi sun migrats in talian, fetscha propa l’exaimpel dal pled «foliage», chi’d es fuormà da l’elemaint lexical «foil» plus il suffix «age». La prümavaira es invezza la stagiun da las frasas e dals bös-chs sintactics, dits tecnicamaing indicaturs sintagmatics, chi muossan co cha las frasas sun fattas.

Ma sun eu vairamaing uschè tecnic ed insensibel da verer be pleds e frasas? Be prefixs, suffixs ed indicaturs sintagmatics. Tuot il cuntrari! Sco lectur da poesias suna fich attent a la bellezza da l’utuon i’ls purtrets litterars. Eu am regord per exaimpel dad alchünas poesias da Luisa Famos, per nöglia banalas, illa qualas il foliage nun es mai sün prüm plan. Per Luisa Famos cumainza l’utuon cur ch’üna randulina «tira seis ultim tschierchel intuorn il clucher» e «passa». E quai es eir il mumaint cur ch’ella «minch’utuon da nouv» nascha. D’utuon seis «di dvainta cuort», ma sia «not plü stailida, cun profuonds ­desideris».

Apropos, co scriver üna poesia autumnala bella ed originala? Üna poesia chi nu discurriss be sur da foliage da vainch francs e chi proponiss alch original? Provaina da dar ün cussagl ad aspirants poets, ma sainza far ironia sco cha Paul Klee ha fat declerond ingio chi’s sto tour l’inspiraziun per descriver l’atmosfera dad üna tomba cun ils seguaints pleds:

O Dichter!

Willst Du den Moder einer Gruft schildern

und gebricht es Dir dabei

an der so nötigen Inspiration,

kauf Dir einen Camembert,

und ab und zu daran riechend,

wirst Du können.

Co scriver dimena üna bella poesia d’utuon? Eu sugerisch ad aspirants poets da s’inamurar. S’inamurar e scriver üna poesia para üna banalità, ma na dürant l’utuon. L’utuon simbolisescha üna fin – «l’utuon es per murir» per Peider Lansel – invezza es l’inamurar adüna ün indizi, ün’explosiun verda chi s’ha dürant la prümavaira. Chars poets, descrivai dimena ün s’inamurar dürant l’utuon sco ün’anomalia bio-eco-cardio-astronomica. Evitai però cumulaziuns da prefixs!


Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.


En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.