Ün toc tradiziun our da fier e chürom

Chi chi ha ils ultims decennis festagià Chalandamarz a Lavin tilla cugnuoscha dal sgür: La plumpa marcanta da la famiglia Padrun, daspö passa 40 ons la plü gronda i’l cortegi da Chalandamarz a Lavin ed intant vairamaing fingià bod üna part fixa da l’üsanza.

parter

Ouravant va il patrun o la patruna culla scrolla e’l chapè da fieuter – e lura segua l’uffant culla plumpa dals Padruns. Quai sarà plü o main daspö 45 ons uschea, almain nu’s regordan neir ils Padruns chi füss stat oter, cha ün’otra plumpa co lur füss statta il plü davantvart pro’l cortegi.

La plü gronda plumpa dal Chalandamarz a Lavin: 9,7 kils greiva, da fier battü cun üna glüschur d’or e la tschinta decorada cun ün muoster da flommas gelg, orandsch e cotschen. «Dürant l’on picha quella quia pro nus dadaint üsch e per Chalandamarz pigliaina giò e pulin ella», quinta Duri Padrun chi maina a Lavin in terza generaziun il bain pauril da sia famiglia. «Eir eu n’ha gnü in meis ultim on da scoula l’onur dad ir cun quella plumpa ouravant. Chalandamarz m’ha adüna plaschü – ed eir hoz n’haja amo gust.»

Ün regal famigliar

La gravüra sülla fibla da la tschinta indicha l’istorgia da la plumpa: «Jachen Padrun / 19-Lavin-80». Marta Padrun tilla vaiva regalà avant 45 ons a seis hom. «Per che occasiun nu saja gnanca plü», quint’la. «Forsa simplamaing our da plaschair.» Il muoster sülla tschinta ha’la quella jada cusi svessa.

Vairamaing d’eira ün regal per ir cullas vachas ad exposiziuns e fairas. «Ma da prüma davent d’eir’la eir in servezzan a Chalandamarz», as regorda Duri Padrun. O lura eir per la festa da dschelpcha, cur cha las vachas tuornan decoradas giò da l’alp. «Ma hozindi nu’s metta plü sü las s-chellas, schi’s va cullas vachas ad exposiziuns o fairas», disch il paur. «E dschelpcha nu festagiaina quia a Lavin neir plü. Uschea vain la plumpa dovrada be amo per Chalandamarz.»

«Vairamaing schon alch special»

Quist on es Livio Padrun, il figl da Duri, il plü vegl scolar a Lavin e cun quai il patrun da Chalandamarz. L’ultim marcurdi in favrer s’inscuntran las scolaras ed ils scolars da Lavin e Susch il davomezdi per ramassar las plumpas e s-chellas, Livio tillas scumparta lura tenor grondezza tanter ils uffants: «Nus ans mettain sü in lingia tenor età e lura guarda chi chi tschüffa che s-chella.»

Da Susch vegnan eir lapro duos plumpas plü grondas co quella dals Padruns, ma quellas vegnan dovradas be pel Chalandamarz a Susch. A Lavin as scuvrischa i’l cortegi il plü davantvart amo adüna quella cul muoster remarchabel sülla tschinta. «Quist on tilla portarà ün conscolar da mai», declera Livio Padrun. «Ed eu sper cha quai resta amo ün temp uschea cha quella es il plü davantvart.»

Invezza da portar üna plumpa sventulescha el svess sco patrun da Chalandamarz la scrolla e dirigia il cortegi tras cumün. Quel düra a Lavin ün ter zich plü lönch co in blers oters cumüns, da la bunura las ot fin vers las tschinch la saira. Da chasa a chasa van ils uffants per s-chatschar sclingind e chantond l’inviern.

Portar intuorn e far sunar ün di inter üna plumpa da bod desch kils – na güst üna trivialità. Per schligerir quella lavur as müdaivan ils uffants dürant blers ons giò: Il terz vegl portaiva l’avantmezdi la plumpa, il seguond vegl sventulaiva a la fin dal cortegi la seguonda scrolla. Ed il davomezdi gniva müdà. «Ils ultims ons nu vaina plü fat uschea, ma eu crai cha quist on müdarana darcheu giò», disch Livio Padrun.

El svess nun ha a Chalandamarz mai portà la plumpa da seis bazegner – ils ultims ons d’eira’l massa giuven e quist on è’l apunta il patrun chi nu porta ingüna plumpa. «Ma eu tilla vez mincha di», disch Livio Padrun. «E vairamaing esa schon alch special, saviond chi’d es la prüma plumpa pro’l Chalandamarz.»

Model ed algordanza

Da quella opiniun d’eiran sco chi para eir quels chi vaivan fat l’equipamaint pel film «Schellenursli» da Xavier Koller. Marta Padrun quinta cha lur plumpa d’eira quella jada il model pell’attrappa chi han zambrià pel film. E davo passa quatter decennis servezzan a Chalandamarz muoss’la eir segns da suradöver. «Eu tilla n’ha stuvü buglir», quinta Duri Padrun. «Davo tants ons ha’la cumanzà a sfender.» Ma intant sta’la be listess amo in servezzan minch’on als prüms marz. «Pro nus in famiglia han las s-chellas schon tradiziun», disch Marta Padrun. «Per mai es quai ün’algordanza fatta a man, regalada a meis hom chi nun es plü.» Ed ün’algordanza eir per tuot quellas e quels chi d’eiran i’ls ultims decennis uffant a Lavin e chi han là fat part a Chalandamarz.