Mantua
Columna
«Vo a Mantua!» Uscheia tunga la locuziun surmirana tgi è pitost davantada rara. Oz vign chella prubablamaintg ramplazzada da «Igl pi gugent at catschessa sen la gligna!» Igls Sursilvans deian «Va a Chicago!» Oramai catschan els persungas tgi disturban sur mar. Da curt vaia anc lia saveir da dus Engiadinesas, schi ellas canoschan ena locuziun sumigliainta. Ellas on betg gist savia numnar en li scu Mantua e Cicago, pero proponia gist quatter variantas: «Va at far arder! Va in malura! Va ingio chi crescha il paiver! Va sül schimmel!»
Avant en pêr deis sunga sto cun mies collega Edi Fehr da Churwalden a Mantua/Mantova segls fastezs da sies antenat ed emigrant Giovanni Domenico Hemmi-Kelder (1811-1882) tgi era en benefactour e veva fundo scu er finanztgia a lò ena scoletta tgi exista anc oz. Er segls fastezs dad ulteriours emigrants grischuns ischans ias.
I va tranter oter confrunto igls indigens cugl «Vo a Mantua!». La declaraziun la pi persvadenta: Er schi chella noziun exista betg an Italgia, vegia Mantua pero, pi bod circumdo da pales, pitia d’en clima umid, cun blera brainta e massa mustgigns. Forsa varon emigrants surmirans importo la locuziun. Ni: Igls 20 da favrer 1810 è nia assassino igl erox tiroles Andreas Hofer a Mantua sen cumond da Napoliung. Oramai è igl martgea connoto cun en evenimaint negativ.
Siva dalla viseta a Mantua sunga oz dalla persvasiun tg’ins stuess inventar ena nova locuziun: «Mantua l’hospitevla!»
Nous ischan nias beneventos a moda fitg cordiala. Aint igl archiv citadign on dus amplueidas deditgia per nous massa taimp da retschertga ed alla fegn schizont anc schintgigia en bel codesch davart lis da referenza aint igl martgea vigl pitturesc. Igl proprietari dalla pasticceria «La Tur dal Sücar» ò benevento gli Svizzeri mademamaintg da cor, ò gist agl li musso igls edifezis, noua tg’igls Purtschers e Schuhmachers dalla Val Ragn vevan pi bod lour pasticcerias, ed alla fegn ò’l anc offeria a mintgign ena turta «Sbrisolana». I pareva tgi nossa fevra da retschartger ò mademamaintg sviglia igl interess tigls indigens. En om pensiuno, siva d’aveir santia igl intent da noss viadi, ans ò directamaintg mano tar la redacziun dalla «Voce di Mantova», noua tg’igl bavagnaint era puspe zont cordial. En redactour vigna ans contactar, chegl tgi è er capito en pêr ouras pi tard. Banduno vainsa la redacziun puspe cun en regal an furma d’en codesch tgi tracta lis spezials a Mantua. Ed anc per terminar la glista da muments hospitevels: La davosa seira avant la partenza ischans spontanamaintg sa divertias ainten en’ustareia cun ena gruppa indigena. Alla fegn levans paer ena runda. Chegl vigna ansomma betg an dumonda, era la rasposta unisono digls Mantovans.
Ans revantscheas ischans finalmaintg durant igl return a tgesa cun la pausa pi lunga a Milang. Ainten en bar è betg sto da survaseir en citat digl ancunaschaint scribent taliang Luciano De Crescenzo (1928–2019): «Cura tgi en Napolitan è ventirevel per l’egna u l’otra raschung, an pe da paer en sulet café, chel tg’el beva sez, paia el dus, egn per el ed egn pigl client tgi suonda: igl è scu sch’ins offeriss en café agl rest digl mond.»
Linard Candreia abitescha a Laufen (BL). L’anteriur scolast ed autur visita regularmain lieus en Italia ed en Frantscha en tschertga da fastizs d’emigrants grischuns.
Gust da leger dapli?