«Il lungatg ei la clav tiels indigens»

Pér avon in onn e miez ha Johanna Krapf-Schläpfer entschiet ad emprender romontsch. Gl’impuls leutier ha la dimora ad Andiast dau. Leu, a Curnengia, la scheina entadem dil vitg, sesenta ella pli e pli da casa. Buc il davos pervia dil contact culs d’Andiast e lur lungatg.

parter

Avon sis onns seigien siu um ed ella semess alla tscherca d’ina habitaziun da vacanzas ell’Engiadina, tradescha la dunna da 69 onns. In amitg seigi segidaus ed aschia hagien els survegniu in gi fotografias d’ina habitaziun ad Andiast – senza s’encorscher ch’ei seigi in liug en Surselva. «Ils maletgs han plaschiu aschi fetg a mi ch’jeu hai detg: Igl ei exact quei ch’jeu s’immaginavel. La survesta, la habitaziun, il pign vitg fetg bi: tut s’accordava semplamein». Aschia ha la relaziun cun Andiast e culla Surselva entschiet – e la fascinaziun pil lungatg da quella regiun.

Gl’emprem il lungatg dils segns

Oz san ins discuorer gia stupent cun Johanna Krapf. Ella tschontscha current romontsch, ei denton aunc malsegira sch’ella ha veramein ils dretgs plaids e sche la grammatica constat propi. Sco da beiber aua va ei  buc, mo ins sa conversar bein. «La glieud d’Andiast ha immensa pazienzia cun mei. Quei appreziesch’jeu lu era fetg», gi la habitonta secundara. Ella ha ina affinitad pils lungatgs. Suenter il studi d’anglistica e germanistica all’Universitad da Turitg ha ella instruiu engles e luvrau sco lectora en ina casa editura. Cu ils affons ein stai carschi eis ella s’approfundida en auters lungatgs. In da quels ei quel dils segns ch’ils suords drovan. Igl onn 2008 ha ella entschiet. Quei lungatg ha tschaffau ella schi fetg ch’ella ei daventada autura da cudischs tematics. Treis onns pli tard ei l’ovra «Hände bewegen» cumparius.

L’autura ha scret e publicau aunc zaconts auters cudischs tematics. Il davos cul tetel « Lieber tot als verwahrt » ei cumparius il november 2023. La davosa part ha ella scret ad Andiast. «Quella lavur ei stada fetg stuffia ed ha tribulau pulit mei», conceda Johanna Krapf. Ella gauda oz d’esser liberada d’in buordi. Ad Andiast ha ella scuvretg persuenter ina passiun: il lungatg romontsch. Ei seigi in grond avantatg per ella che la glieud tschontschi stinadamein romontsch cun ella, malgrad che sia lieunga mondi pli plaun che quella dils indigens. Ella hagi udiu d’autras persunas da lungatg tudestg – en auters vitgs dalla regiun – che sedettien tutta breigia da conversar per romontsch. «Leu va la glieud, sch’ella s’encorscha ch’ei va memia plaun, direct vi el tudestg». Ad Andiast senti ella quei autruisa, constatescha la scolara da romontsch. Al cuors intensiv da romontsch dalla FRR a Glion ha ella absolviu ils dus onns vargai l’instrucziun els livels bass. La stad proxima ughegia ella d’ir en in dils livels aults. Ella capescha e sa discuorer current, lezza cundiziun ademplescha ella numnadamein.

«Colurau e variont»

Ils cuors online ch’ella frequenta actualmein tier Flavia Hobi motiveschan supplementarmein. Che Johanna Krapf ha tschaffen da seconfruntar cul sursilvan tegn ella buca per sesezza. Duas gadas ha ella scret sia opiniun en artechels ch’ein cumpari ella LQ. Ella ha offniau libramein a lecturas e lecturs sias experientschas cun emprender romontsch. «Lungatgs interesseschan mei da principi», remarca la dunna ch’ei carschida si el cantun Basilea Tiara. Bab e mumma erien dil marcau da Turitg, ella sezza hagi adina midau d’in dialect en tschel. «Igl ei il medem sco vus mideis currentamein dil romontsch el tudestg e viceversa», gi ella. Ch’il romontsch hagi in tal scazi da plaids havessi ella mai s’immaginau avon ch’ella ha entschiet ad emprender. «Igl ei in scazi colurau e variont», valetescha ella.

Ch’igl ei in da varga 7000 lungatgs ch’ei dat sil mund sa ella. E che quei lungatg ei periclitaus medemamein. «Schi ditg che la glieud tschontscha romontsch, vegn el a surviver», di Johanna Krapf pragmaticamein. Ei seigi gie il quart lungatg svizzer, ed era ils biars dialects svizzers mierien buca, eis ella perschuadida. Gia la secunda mesadad sil 19avel tschentaner erien autoritads e scienziai dil meini ch’ils dialects e lungatgs pigns survivien buc. Ella ei buca pessimista. «Oz, pli che 150 onns pli tard, viva la maioritad da tut quella varietad aunc adina», constatescha la habitonta secundara d’Andiast.

In eveniment-clav

Sia passiun per la multifariadad da dialects, idioms e lungatgs pigns deriva da sia affonza cun in bab che era linguist promoviu. Johanna Krapf menziuna denton in eveniment-clav ch’ella ha giu avon biars onns en Grezia. Ella raquenta: «En nossas vacanzas ha ina dunna envidau nus spontanamein – cun bandunar la baselgia, nua ch’ella era stada ad in survetsch divin – a casia a caffè. Nus sesevan visavi e capevan nuot. Senza haver tschintschau in soli plaid grec culla dunna, dano ‘efcharisto’ che munta engraziel, havein nus lu dau adia cun segns e gesticulaziuns. Suenter quella sentupada hai jeu fatg in propiest: Jeu hai getg a miu um ch’jeu mondi mai pli en ina regiun nua ch’ins sa buca tschintschar culla glieud en lur lungatg», admetta Johanna Krapf.