Ina soluziun per abitaziuns pajablas

Ils fits-chasa creschan ad in crescher. I dovra urgentamain abitaziuns pajablas per indigens. In pussaivel remedi pudessan esser cooperativas d’abitar, sco che era la regenza grischuna ha fatg a savair dacurt. En il Grischun datti gia differentas cooperativas d’abitar, ma era projects e visiuns per talas. – Ma tge èn cooperativas e nua datti gia exempels?

parter

L’idea da cooperativas d’abitar nascha or da la miseria: Cun l’industrialisaziun a la fin dal 19avel tschientaner vegn adina dapli glieud a viver en las citads. Lezzas n’èn betg preparadas per las fullas. Las abitaziuns èn stgarsas, ils chasaments en in schlet stadi. En quest’epoca vegn l’emprima cooperativa d’abitar fundada a Turitg il 1890. Gia nov onns pli tard vegn fundada l’emprima cooperativa d’abitar en il Grischun, la cooperativa Konsum Davos.

Nagin gudogn, nagina speculaziun

Miseria sin il martgà d’abitaziuns regia er ozendi – e quai er en ils vitgs, en emprima lingia en lieus turistics. Raschuns èn tranter auter la lescha d’abitaziuns secundaras che promova la speculaziun cun chasas (veglias) existentas e lura era il temp da corona ch’ha sveglià l’interess per las immobiglias en ils vitgs. Il resultat: Ils fits-chasa creschan, e per indigens èsi pli e pli grev u perfin nunpussaivel da chattar spazi d’abitar pajabel.

Ina pussaivladad da far remedura a la mancanza d’abitaziuns pajablas èn cooperativas d’abitar. Quai vesa era la regenza grischuna uschia, ed ha preschentà l’emna passada ina nova lescha che prevesa tranter auter er instruments da promoziun per cooperativas – cun la finamira da cumbatter la stgarsezza d’abitaziuns pajablas (guarda boxa «Il Chantun …»).

En ina cooperativa d’abitar vala il tschains da locaziun sin basa dals custs (Kostenmiete). Quai vul dir: Il fit-chasa cuvra ils custs necessaris, inclusivamain il mantegniment. Nagin na fa gudogn, i na dat nagina speculaziun. L’immobiglia resta adina en ils mauns da la cooperativa. Èn ils credits ed ils daivets ina giada pajads, sa sminueschan ils fits-chasa cun il temp.

Politica duai far reglas dal gieu

Las persunas ch’èn a la tschertga d’ina abitaziun speran savens da chattar ina abitaziun pajabla. Spert discurran ins lura da cooperativas d’abitar. E gist ils ultims onns saja questa dumonda creschida. Quai manegia Jacques Michel Conrad. El è il mainagestiun da l’associaziun Cooperativas d’abitar Svizra orientala. Tenor Jacques Michel Conrad saja il pretsch d’abitaziuns en ina cooperativa stà l’ultim temp circa 10 % pli bass ch’il pretsch d’abitaziuns sin il martgà liber. Cun ir dals onns e decennis po quai era daventar 20, 30 u enfin 40 %. Per Jacques Michel Conrad è l’interess politic per abitaziuns pajablas indispensabel. Vischnancas e citads duain avair il curaschi da posseder territori, uschia ch’ils pretschs na creschian betg. Projects da cooperativas d’abitar durian ditg, portian dentant era in avantatg a lunga vista, manegia il mainagestiun da las Cooperativas d’abitar Svizra orientala. Tenor Jacques Michel Conrad stoi ir en emprima lingia per persunas – e betg per raps.


RTR ha emess l’entschatta da mars in’emissiun da Cuntrasts davart cooperativas – da chattar sin rtr.ch.

Sagogn – la visiun
A Sagogn posseda la famiglia Bundi ina gronda chasa cun stalla ed in grond iert plain pumera. Per lur bain cun il num Encarden han Martin Bundi e ses figl Andri Bundi ina visiun: Realisar qua ina cooperativa d’abitar. «Pervia dal squitsch da la mancanza d’abitaziuns a Flem e Laax creschan ils pretschs. I na dat prest nagut per famiglias. Qua vulain nus dar in cuntrapais», manegia Martin Bundi. En collavuraziun cun la Scola auta spezialisada dal Grischun han bab e figl preschentà avant dus onns il project ad interessadas ed interessads. Dapli che 100 persunas èn stadas a questa occurrenza. «Quest grond interess ha mussà ch’igl è in tema urgent», declera Andri Bundi vers RTR.
L’interess per las abitaziuns era avant maun, ma l’engaschi per l’idea mancava. La cooperativa d’abitar da Sagogn è pir ina visiun. I dovra glieud che concretisescha l’idea, quai munta era tschertgar la finanziaziun. «Nus n’avain anc betg l’experientscha da far cooperativas d’abitar, era la politica betg. Quai dovra segir in pau temp. Ma jau ves il potenzial», di l’architect Jan Berni che ha fatg ils models per la cooperativa Encarden. (rtr/fmr)

Lantsch – in’istorgia da success
Avant nov onns ha la Societad da construcziun Lantsch realisà l’emprima chasa da la cooperativa d’abitar, ina chasa dad otg abitaziuns per indigens. Da bell’entschatta èn las otg abitaziuns stadas occupadas. Era la famiglia Schmidt cun ses dus uffants ha chattà qua in dachasa pajabel. Avant avevan els tschertgà en lur regiun passa dus onns in’abitaziun che correspundess a lur entrada, ma senza success. Per lur abitaziun da 4,5 stanzas cun garascha en la cooperativa pajan els 1750 francs. Abitaziuns sumegliant grondas èn a Lantsch enfin 700 francs pli charas. «Jau sun fitg leda ch’i dat questa cooperativa d’abitar. Per nus è quai in cas da fortuna», di Marina Schmidt vers RTR.
L’iniziativa per la cooperativa d’abitar a Lantsch è vegnida da persunas privatas indigenas, persunas che na dovran sezzas nagin’abitaziun – idealists che vesan il basegn da la communitad e che s’engaschan per quels. «Nus avain fatg quai per trair nà famiglias. Nus avain memia paucas abitaziuns dad affittar, perquai ston ins s’engaschar e far insatge», declera Renato Lenz, in dals cuniniziants da la cooperativa d’abitar a Lantsch.

Cuira – piuniers participativs
Avant dus onns ha la cooperativa d’abitar Bainviver pudì realisar ses siemi d’ina chasa da pliras generaziuns amez la citad da Cuira. En il chasament da la Planaterra 11, l’anteriura scola d’emprova per seminarists e seminaristas, abitan oz 28 persunas tranter 9 ed 80 onns.
La cooperativa d’abitar da la Planaterra è ina cooperativa participativa. I vegn giavischà da sa participar a lavurs cuminas, sco per exempel en l’iert communabel u en ina da las differentas gruppas da lavur. Ed i dat spazis communabels, per exempel partan els ina stanza per giasts.
Participativ vul era dir sa participar a las sesidas mensilas da la chasa. «La raschun principala per dar l’impuls per la cooperativa era da betg vulair esser solitaria. Da star persula n’è betg ina vita per mai», di Susanna Schüeli, cuninizianta da la cooperativa Bainviver. (rtr/fmr)

Il Chantun vul sustegnair
La regenza grischuna ha annunzià gist l’emna passada da vulair promover – a maun dad ina nova lescha – da realisar dapli spazi d’abitar pajabel en il Grischun. Sco ina da las mesiras propona ella tranter auter da dar sustegn a purtaders da chasas d’abitar d’utilitad publica, apunta era p.ex. cooperativas, en furma dad emprests a tschains favuraivels. Tals sustegns datti gia da vart da la Confederaziun. Ussa vuless il chantun Grischun anc cumplettar mintgamai quels sustegns cun in import en la medema autezza per ils singuls projects. Ultra da quai dess la nova lescha a las cooperativas era la pussaivladad da retrair contribuziuns à fonds perdu per segirar l’agen chapital necessari.
La nova lescha per promover spazi d’abitar pajabel en il Grischun tracta il Cussegl grond previsiblamain durant la sessiun dal zercladur 2025. (cdm/fmr)