Ün pader sto far plazza
Daspö la fin dals ons 1960 sta üna gronda sculptura dal pader Theodosius Florentini – il plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientiner – vi dal mür da la chasa da scoula a Müstair. Siond cha la scoula vain renovada a partir da quist utuon, ha eir la sculptura da bandunar la fatschada. Però scha la sculptura dal pader jauer tuornarà insomma sün l’areal da scoula, quai nun es amo decis.
Cul SCHI a la renovaziun da la scoula Müstair avant var duos eivnas esa uossa eir cler cha las scolaras e scolaras da Müstair han bainbod da far müdada. Els van nempe a partir da quist utuon e dürant il temp da renovaziun da var duos ons a scoula a Sta. Maria. Pel principi da l’on da scoula 2027/28 dessan lura tuot ils s-chalins gnir reunits suot ün tet illa nouva scoula cumplessiva e renovada a Müstair.
Chi chi ha bainbod eir da far müdada es la gronda statua da var trais meters dal pader Theodosius Florentini (1808 – 1865) (guarda eir boxa). Quella as rechatta nempe daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la chasa da scoula a Müstair ed es statta üna donaziun da las sours da la Clostra Ingenbohl. Ma siond cha la fatschada vain isolada da nouv e renovada tenor la plü nouva tecnica energetica, sto la statua gnir ruotta oura ed allontanada. Però dal tuot cler nun esa uossa amo co cha quai po insomma reuschir.
Per bun da l’isolaziun
«Il problem es cha nus nu savain pel mumaint co cha quella sculptura es insomma francada precis vi da la paraid e perquai es eir amo averta la dumonda co insomma rablar giò al Pader Theodosius dal mür da la scoula», disch Elio Meier, il manader da l’uffizi da fabrica pro’l Cumün da Val Müstair. El agiundscha cha quai gnia però uossa scleri, ma chi nu’s possa amo garantir dal tuot, scha la sculptura surviva sana e salva quist’acziun da demontascha.
Che chi’d es però tenor Elio Meier cler es cha la statua ha da bandunar quist utuon la fatschada da la scoula per realisar la renovaziun e la nouva isolaziun. L’opziun da laschar oura la part da la fatschada culla sculptura, cumprais ils relievs, nu vain in dumonda, siond chi’s tratta d’üna plütöst gronda surfatscha chi nu füss lura isolada.
Ramassar ideas insembel culla populaziun
Ingio cha la statua dal pader Theodosius passantarà il temp da renovaziun da var duos ons nun es uossa neir na amo cler. Ma las nouvas davart l’allontanamaint da la sculptura han tenor Elio Meier intant pisserà cha la populaziun s’ha drizzada al Cumün da Val Müstair. E quistas persunas dumondan da pussibiltar ün retuorn da la sculptura dal pader Theodosius sülla fatschada, o lura sün l’areal da scoula. «Perquai laina ramassar ideas e la glieud interessada po gugent s’adressar a nus. I nu sto in princip esser ün retuorn da la gronda statua, i po eir esser ün’otra pussibiltà da commemorar al pader Theodosius sülla plazza da scoula», declera Elio Meier. El agiundscha cha quist retuorn dal pader jauer pudess dimena eir esser in fuorma d’üna sculptura plü pitschna cun üna tabla commemorativa.
Retuorn vi da la fatschada es cumplichà
Tenor il manader da l’uffizi da fabrica füss nempe üna montascha da la sculptura sco hozindi – vi da la fatschada da la chasa da scoula – ün’intrapraisa plütöst cumplichada da realisar, ed implü eir chara. Quists cuosts pel mantegnimaint da la sculptura al lö üsità nu stessan tenor Elio Meier probabelmaing neir na in üna relaziun sana. Perquai priorisescha il Cumün da Val Müstair ün’otra varianta amo averta – pigliond oura ch’ün retuorn vi da la fatschada dad uossa gniss finanzià da terzs. Davo cha las ideas da las gruppas d’interess sun gnüdas inoltradas, decidarà il Cumün da Val Müstair che idea chi sarà pussibla e realisabla.
«I nu bastess be da montar üna tabla»
Pader Theodosius Florentini es nat als 23 mai 1808 a Müstair ed es stat ün pader chapütschin d’importanza europeica. El ha bandunà fingià bod la Val Müstair e s’ha ingaschà sül chomp social, scolastic e charitativ, ingio ch’el ha cumbattü üna vita intera per güstia e charità. Perquai vain el perfin eir nomnà sco il plü cuntschaint pionier social dal 19avel tschientiner.
Scolaziun e chüra medicinala
Beat Grond da Müstair cugnuoscha bain la vita da Theodosius Florentini ed ha eir fingià discurrü pro RTR in l’emischiun «Forum» davart il pader jauer. «Eir sch’el ha üna gronda importanza per Müstair e la regiun, sun sias ouvras vairamaing da chattar in tuot la Svizra e sur il cunfins oura. El s’ha impustüt ingaschà pella scolaziun e la chüra medicinala», disch Beat Grond.
La prüma gronda ouvra sül chomp scolastic dal pader jauer es statta la fundaziun la «Congregaziun da las sours d’instrucziun da la Soncha Crusch» a Menzingen i’l chantun da Zug l’on 1844. Dudesch ons plü tard es lura nada la seguonda fundaziun da pader Theodosius, nempe la «Congregaziun da las sours misericordiaivlas da la Soncha crusch» ad Ingenbohl i’l chantun da Sviz.
Fingià i’ls ons 1850 es il pader jauer però eir stat activ in Grischun, ingio ch’el ha fundà ün institut da sours culla lezcha da chürar amalats e custodir orfens sco eir povrets. «El ha tut a fit la chasa Planaterra a Cuoira ed ha installà là dal 1852, cun agüd da sias sours, seis prüm ospidal. Quist es eir stat il punct da partenza da l’Ospidal da la Crusch/Kreuzspital a Cuoira, chi’d es gnü inaugurà l’on 1853», declera Beat Grond.
Evitar catastrofas
Ma eir in seis cumün patria es pader Theodosius stat activ. Da Taunter Ruinas sur Müstair s’han distachadas i’ls ons 1836, 1849 e 1855 grondas massas da material chi’d han chaschunà dons da passa 300 000 francs sün prada e pas-chüra. «Per evitar chi nu capitan in avegnir simlas catastrofas ha il pader buntadaivel dumandà cussagl a perits e laschà construir repars chi han cuostü 60 000 francs», declera Beat Grond ed agiundscha: «El svess ha pisserà per ün terz dals raps.»
Tenor Beat Grond laiva il pader eir regular il Rom, siond cha ruinas manaivan bler material i’l flüm. Il Rom es perquai i sura plüssas jadas, schmagliond davent considerablas surfatschas da las rivas. Ma Theodosius vulaiva realisar quai be suot la cundiziun cha’l cumün surlascha ad el il terrain guadagnà. «Il cumün nun es entrà sün quista proposta, quai chi ha intimà al pader a la remarcha provochanta: ’’Vu eschat asens’’», disch Beat Grond.
A reguard l’importanza dal pader jauer deplorescha Beat Grond cha la sculptura stuvarà bandunar la fatschada da la scoula a Müstair. Per el vess la persunalità cun gronda importanza per la Val Müstair eir da gnir commemorada in futur in ün möd degn – i nu bastess be da montar üna tabla. Beat Grond as giavüschess cha’l pader Theodosius tuorness darcheu – e restess perfin – in fuorma da sculptura a seis lö üsità. (fmr/cam)
Gust da leger dapli?