Via libra pils pèschs – dall’aua si ed engiuviars
Culla construcziun dallas ovras hidraulicas ei vegniu scaffiu pli baul biars impediments ni schizun interrupziuns artificialas dil spazi da viver e viandar dils pèschs. Quei ei era stau il cass el Rein Anteriur. Tec a tec vegnan quellas barrieras eliminadas. Sin rucca ein plirs projects per l’ascensiun e la descensiun dils pèschs a Tavanasa, Runcahez e Sedrun.
Las ovras hidraulicas han purtau impurtontas entradas finanzialas allas vischnauncas ed als cantuns. Daners che han possibilitau in bien svilup en muntogna. La medaglia da quei svilup ha denton aunc in’autra vart: Quella dall’ecologia. Per part ein ils flums vegni interruts cun mirs e siaras. Cheutras ein las vias naturalas dils pèschs – per exempel per la frega – vegnidas interruttas. En plirs loghens ein quellas barrieras vegnidas eliminadas ils davos decennis. Quei ei stau cumbinau cun grondas investiziuns. El Rein Anteriur da Tavanasa ensi existan aunc adina tals obstachels pils pèschs. Ils proxims onns duein quels vegnir eliminai. A Tavanasa e Runcahez en Val Sumvitg ein ils projects s’avanzai, a Sedrun succeda la planisaziun il mument. Las mesiras previdas sebasan sillas pretensiuns dalla lescha federala davart la protecziun dallas auas.
Tavanasa – Val Sumvitg – Sedrun
Dapi entgins onns ei l’Ovra Electrica Reinanteriur SA (ORA) e l’Ovra Electrica Glion SA (OEG), duas feglias dalla Axpo, lundervi da concretisar projects per migliurar la situaziun pils pèschs el Rein Anteriur. En special setracta ei da remplazzar la scala da pèschs e da baghegiar ina nova descensiun pils pèschs a Tavanasa. Medemamein avanzaus ei il project d’ina scala da pèschs entadem il lag da Runcahez en Val Sumvitg sco era ina scala da pèschs ed ina descensiun pils pèschs a Sedrun. Sco quei che Ricardo Mendez dalla partiziun d’ambient dall’Axpo di, ein ils projects a Tavanasa e Runcahez inoltrai al Cantun e vegnan examinai: «Per quels dus projects spitgein nus silla lubientscha da baghegiar dil Cantun. Lez da sia vart spetga silla posiziun digl Uffeci federal per ambient.»
Nova scala da pèschs a Tavanasa
A Tavanasa duei la scala da pèschs existenta vegnir remplazzada d’ina nova. Per pèschs gronds che vulan ascender il flum eis ella dapresent buca dimensiunada bein avunda. Medemamein sto igl access a quella scala vegnir migliuraus. «Il mument ei igl anghel da 90 grads dil flum viaden en quella scala buca ideals», di il survigilader da pesca Roland Tomaschett. «La scala nova vegn erigida leu nua che l’existenta ei ussa», declara Ruedi Büchi, menader dall’Axpo Hydro Surselva ch’ei responsabla pil manteniment dallas ovras hidraulicas dallas feglias dall’Axpo en Surselva. Da niev vegn erigiu a Tavanasa era ina descensiun pils pèschs. «Quella vegn construida dalla vart seniastra dil mir. Ina dallas grondas sfidas da quei project ei il plaz en connex culs indrezs existents dall’ovra», di Ruedi Büchi.
Spitgar sin lubientschas
A Runcahez en Val Sumvitg eis ei previu da realisar ina scala da pèschs entadem il lag da regulaziun. Leu sesanfla in rempar ch’impedescha ils pèschs da returnar dil lag siadora el Rein da Sumvitg. Il lag da regulaziun cul mir da fermada odem ed igl uor entadem a Runcahez en Val Sumvitg ein ina part dall’infrastructura dall’ORA. Sco ils lags da fermada da S. Maria, Nalps e Curnera ei era l’ovra a Runcahez vegnida construida miez dils onns 1960.
Ascensiun e descensiun a Sedrun
«Il project a Sedrun sper la centrala dall’ORA preveda ton ina scala sco era ina descensiun pils pèschs, in sistem da bipass», di Ricardo Mendez. Quellas duas vias futuras pils pèschs duein vegnir erigidas dalla vart dretga dil flum, el contuorn dil risti existent che freina material che vegn menaus dil flum. Sin fundament da registraziuns cun in sistem sonar ei vegniu constatau ch’ils pèschs tschercan a Sedrun ina descensiun el contuorn dil risti. Roland Tomaschett ei satisfatgs da quei project sco era da quel a Tavanasa e Runcahez: «Jeu sperel che las lubientschas persuenter vegnien tonpli spert. Ils projects ein da grond’impurtonza pils viadis dils pèschs.»
Duas sfidas
La realisaziun da quels projects ei cumbinada cun duas grondas sfidas. Ina pertucca las descensiuns dils pèschs. «Cun indrezs d’ascensiun pils pèschs ei vegniu fatg en Svizra gia bunas experientschas. Encuntercomi ein sistems da descensiun pils pèschs aunc buca fetg experimentai, la savida ei aunc buc aschi gronda. Quei ei il cass surtut el territori alpin nua ch’il sedepurtar ed ils basegns dalla litgiva ein buca fetg perscrutai», di Ricardo Mendez. Davart ils cuosts da quels projects ha l’Axpo buca vuliu dar informaziuns. Tenor informaziuns che la FMR ha obteniu igl onn vargau en connex cul project a Runcahez en Val Sumvitg, ei sulet lez calculaus cun cuosts da rodund dus milliuns francs.
Migliurs ein necessarias
Per la fauna dall’aua ein barrieras artificialas en fuorma da siaras, mirs e rempars in dils problems ch’exista era el Rein Anteriur. In’autra sfida ch’engreviescha la veta ell’aua ei la problematica dallas midadas dalla deflussiun dall’aua. Las differenzas che sedattan entras l’economisaziun dall’aua per la producziun d’energia electrica san esser da disavantatg pils pèschs. Pertuccont la deflussiun dall’aua ei vegniu fatg pliras migliurs ils davos onns, per aschia garantir in quantum d’aua pli uliv. Medemamein ei il quantum d’aua restont en loghens nua ch’el vegn retenius per la producziun d’energia vegnius augmentaus en plirs loghens. En auters loghens ha quei da succeder sil pli tard cura ch’ina ovra vegn sanada. Las mesiras da meglierar l’ascensiun e la descensiun dils pèschs leu nua che las ovras han ina concessiun vegnan dil reminent finanziadas entras il consument d’energia electrica. Cun ina part da siu quen vegn in fond spisgentaus che stat a disposiziun per las mesiras en favur dall’ecologia dall’aua ell’entira Svizra. Entochen igl onn 2030 ston ils projects per impedir las barrieras naturalas pils pèschs esser lantschai.
La Punt sco liug da clav
In impurtont project en favur dalla via dils pèschs dil Rein Principal en direcziun Rein Posteriur e Rein Anteriur ei vegnius terminaus igl avrel 2000. Lu ei la scala da pèschs a La Punt/Reichenau numnadamein vegnida en funcziun. Dapi lu surmuntan ils pèschs leu ina differenza d’altezia da 12 meters en fuorma d’ina scala consistenta da puozs. En quels san ils pèschs era ruassar duront lur viadi. Culla realisaziun da quei project ei la via dil scarun naven dil Lag da Constanza en direcziun da ses loghens da frega da pli baul puspei libra. Sco quei che l’Axpo, la possessura dall’ovra a La Punt ha communicau la fin da mars, funcziuna la scala fetg bein. Suenter aua gronda che ha menau material ella scala ils onns 2019 e 2020 ha quella stuiu vegnir sanada. «La stad 2022 ha quei project da sanaziun saviu vegnir terminaus. Las examinaziuns fatgas dapi lu muossan ch’il diember da pèschs ch’ascenda la scala ei carschius fermamein», scriva l’Axpo en ina communicaziun als mieds da massa.
Gust da leger dapli?