Uresa, in’ovra cumplexa dallas auas
Denter Vignogn e Lumbrein ei gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun vidlunder da far uorden cullas auas el territori Runchiola-Uresa. La zona instabila schai denter duas plattas sutterranas. Il grond project da sanaziun duei garantir e proteger la via cantunala. Tochen 2027 cuozzan las lavurs da remplazzar in sistem da bischels da 10 kilometers.
Automobilists ch’ein actualmein sin via denter Vignogn e Lumbrein traversan in plazzal da baghegiar ella Val d’Uresa. L’interpresa da baghegiar ei vidlunder da construir en dus loghens agl ur dalla via dus gronds tumbins. «Leu vegnan las auas rimnadas e menadas sut la via cantunala ora», declara Ivo Thaler cuortamein. Il commember dil directori dil biro d’inschignier Auin SA meina il project da drenascha Uresa.
Emprema mesira il 1902
Ivo Thaler ha mussau alla FMR las lavurs e declarau sil plaz co il sistem funcziuna. Che la Lumnezia sura ei in territori geologic instabil ei enconuschent generalmein. Tut ch’enconuscha la situaziun da Peiden che ruschna plaunsiu viers il Glogn. E tgi che carreschan silla via lumneziana viers Cumbel vesa schizun l’instabilitad. La stad vargada haveva gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun rugalau ed asfaltau da niev il tschancun che era sesbassaus. Ussa, suenter strusch in onn, ei gl’asfalt deformaus puspei.
Denter Vignogn e Lumbrein ei ina proxima particularitad geologica. Ferton ch’ils dus vitgs ein baghegiai sin plattas stabilas, eis ei malruasseivel ella Val d’Uresa. Leu fa il Cantun dapresent uorden cul sistem da drenar e canalisar las auas che cuoran sut l’Alp Sezner. Ils 21 d’uost 2024 ha la Regenza grischuna lubiu in project che pertucca quei territori. Sper gl’Uffeci da construcziun bassa e la vischnaunca ein aunc tschun uffecis cantunals involvai. «Igl ei in project cumplex», circumscriva Eugen Duff, il menader dil district Surselva digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, alla FMR.
Da niev en dutgs sur tiara
Gl’onn1902, cu ins ha priu l’emprema gada mesiras da schurmegiar la via cantunala, era in tal project buca suttamess a biars decrets e leschas, ins ha canalisau las auas e fatg quei ch’era da far. 120 onns pli tard han biaras gruppas d’interess in plaid el capetel. Naven da flora e fauna, catscha, uaul, agricultura, planisaziun dil territori e turissem ston tuttas instanzas esser consultadas e cuntentas per realisar in tal project.
La sanaziun dils implonts en Lumnezia seigi urgenta, puntuescha la Regenza en siu conclus. Perquei ha ella approbau il project che cuosta totalmein 2,9 milliuns francs. Il moviment dil terren hagi deformau ils conducts sutterrans ed ina sanaziun seigi indispensabla, san ins leger el rapport tecnic. Gl’onn 1902 havevan ins baghegiau sut l’Alp Sezner ina emprema lingia da cira in kilometer. Pli tard, 1932, ha il Cantun realisau in grond project integral da drenar il territori Uresa-Runchiola. Lu han ins tschentau 800 meters bischels, 550 meter canals da lenn, 650 meters canals da betun e construiu sis canasters da lenn. Ulteriuras mesiras e lavurs han ins fatg ils onns 1940, 1976 e 1989. «Per gronda part, ni silmeins nua che quei fa senn, vegn gl’entir sistem prius siadora e menaus en dutgs», declara Ivo Thaler dil biro d’inschignier Auin SA da Cuera. Quel ei sespecialisaus sin projects digl ambient e correcziun dallas auas.
Impurtonza existenziala
Ils dutgs ch’ins construescha sbuccan egl ual d’Uresa, il letg da quel cuora numnadamein sin ina platta geologica stabila. Enten realisar quei project collaborescha gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun cul biro Auina SA. Ivo Thaler ha menau la FMR sil plaz ella Val d’Uresa e declarau il sistem. «Culs dutgs aviarts dat ei en scadin cass ina revaletaziun dall’entira reit», resumescha Ivo Thaler. Cumpigliada el project ein differents tips da surfatscha, ogna, palius, praus, uaul e caglias, en tut eis ei, tenor rapport tecnic, 1,28 km2. Gl’entir sistem sutterran en quei perimeter seigi ruts e la drenascha funcziuni buca pli, remarca Ivo Thaler.
Actualmein ei l’interpresa da baghegiar vidlunder da far ils dus tumbins gronds da rimnar las auas. Da leu vegn quella menada sut la via cantunala ora ed egl gl’ual Uresa. La lavur principala dil project ha aunc buca entschiet. Igl ei il territori culs canals ruts sur la via cantunala. Pli che 80 tumbins da controlla han ins baghegiau pli baul ella tiara. Quels ein intacts, denton ils bischels stuschai ed en disuorden. Ivo Thaler conferma ch’igl ei ina pulita sfida da prender il sistem d’aveinas alla surfatscha e da menar la gronda part dallas auas da niev en dutgs. «Cheutras vegn ei ad esser bia pli sempel da controllar tut», explichescha Ivo Thaler.
Novas responsabladads
Ell’introducziun dil conclus dalla Regenza pil project san ins leger ch’il moviment dil territori d’Uresa varieschi ella media denter 10 e 50 centimeters ad onn. Per garantir e schurmegiar la via cantunala ei la drenascha d’impurtonza existenziala pils vischinadis da Lumbrein e Vrin. Il project reglescha era da niev il manteniment dall’ovra. Entochen ussa era il Cantun responsabels pigl entir sistem. El futur vegn la vischnaunca ad esser responsabla pil sistem ella part sura dil perimeter, vul gir sils cuolms ed encunter l’Alp Sezner. Il cantun surpren perencunter il manteniment dalla part sut che cunfinescha culla via cantunala.
Gust da leger dapli?