Viva il caos!

Columna or dal mund

parter

Id es prümavaira ed i s’ha da far pulizia in chasa. Quai nun es sgüramaing na ün oblig, i’s tratta plüchöntsch da quel bel sentimaint dad avair tantüna darcheu uorden e da pudair cumanzar la bella stagiun cul cour in pasch.

Eu nun ha ingün problem da far l’altschiva e da stirar, da lavar il fuond e las fanestras, da pulir da suringiò. Eu n’ha jent da far perfin pitschnas lavurs da pittur ed eir üna revisiun dad alchünas apparaturas tecnicas – e quai tuot sainza fadias extraordinarias, uschè chi va tuot be cun ün rierin. Viva l’uorden, viva la chasa netta!

Ma i dà üna chosa ch’eu ödiesch da far: far uorden culs cudeschs! Eu n’ha fich jent ils cudeschs! Ma tuot quists cudeschs ch’eu n’ha accumulà cul temp am sun massa bler: Eu nu sa co tils ordinar. L’uorden alfabetic funcziuna, ma adüna be aint in categorias conceptualas o tematicas. Aint il muond ideal correspuondess mincha curuna ad üna categoria conceptuala bain definida tenor ils criteris classics sco «genus proximum» e «differentia specifica»: Uschea appartgness mincha cudesch be ad üna categoria.

Ma i dà blers oters möds differents da classifichar e ordinar ils cudeschs, alchüns fich persunals e curius: I’m vain adimmaint in quel connex üna broschüra dad ün tschert Aristide Ribert, bibliotecar a Montpellier, manzunada da Alain Duchesne e Thierry Leguay in «Lettere en folie». Tenor Ribert daja cudeschs chi paisan e chi croudan perquai our da man, cudeschs bunmarchats, cudeschs divertaivels, cudeschs solids, cudeschs chi’s po leger in let, cudeschs chi nu stuvessan esser lets per nu restar ruinà da la lectüra, cudeschs difficils, cudeschs chi’s po dar ad impraist e cudeschs per vegls. Eu pudess facilmaing m’imaginar amo otras categorias, ma eu less agiundscher be üna: cudeschs na amo lets.

Üna jada am svarguognaiva dad avair uschè blers cudeschs ch’eu nu vaiva amo let, ma daspö ün temp nun es quai plü il cas. Per am defender pudessa citar per exaimpel Daniel Pennac e seis «dacalog dal lectur» aint il qual figürescha sco prüm il dret da nu leger. Tenor Umberto Eco, il famus semiolog talian, esa tottel da pensar cha chi chi ha blers cudeschs, tils haja lets tuots. Uschea nun faja sen da critichar a chi chi cumpra nouvs cudeschs, sainza avair let quels chi s’ha fingià in chasa.

Ils Giapunais han perfin ün pled per indichar l’adüs da cumprar ed accumular blers cudeschs, daplü co chi’s riva da leger: «tsundoku». Il term consista da duos cumponentas, «tsun» e «doku». La prüma significha «accumular la roba» e l’otra voul dir «laschar alch per davo». Il pled es cumparü dürant la dinastia Meiji (1868 – 1912) cur chi s’ha gnü in Giapun ün’occidentalisaziun fich intensiva: in cuort temp ha la glieud cumanzà ad avair access ad ün grond nomer da differents titels.

La fin finala, siond ch’eu nu sa tscherner tanter ils blers sistems da classifichar, lascha il caos chi regna. Eir il caos ha seis avantags: Il plü grond es cha cur ch’eu tscherch ün cudesch sainza savair precis ingio ch’el es, lura stöglia far ün «viadi» tras mia biblioteca (re-)scuvrind cudeschs ch’eu nu vess tut in man otramaing. Perquai: viva il caos!


Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.


En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.