Tge de capitar cun clavos vids an las vischnàncas?

(anr/bt) Agl rom da l’exposiziùn igl «Clavo da Farschno» â gieu liac egna vasta discussiùn agl podi cun Stefan Engler ad igls architects Gion A. Caminada, Robert Albertin a Michael Meier c’ân ampruvo da raspunder la dumonda virulainta digls clavos vids. Rudolf Küntzel â guido egna sissantegna d’interessos atras igl martgieu da Farschno an sonda passada, glis mussànd las atgnadads, mo surtut igl clavo digl casti da Schauenstein c’â caschuno par tànta discussiùn suainter c’igls students da la HTW vevan fatg studis davart igl sieus diever futur. Sarandieus an tgea da scola, ân lur dozent Robert Albertin ad igl coreferent Michael Meier preschanto igl tozel studis par antruvidar agl tema da discussiùn: «Tge nez a funcziùn den igls clavos vids aver an las vischnàncas? Stgafescha la lescha da savundas abitaziùns egna plevaleta par las vischnàncas?», amparadas c’igl moderatur Christof Kübler â drizo agls plidaders, constatànd: «An Svizra dat igl 590 000 bietgs ordainfer las zonas da biagear. 190 000 da quels en avdos. Igls restànts spetgan egn diever near c’i van an decadenza. Agl Grischùn e’gl 70 000 clavos ca pudessan vagnir reutilisos. An vesta a que grànd diember vignan igls vaschinadis ad aver da schliear ànc bagn anqual dumonda.» Parquegl segi bien da ponderar ad uras co palar que svilup, schi gitg c’el salascha palar.

Tge vischnàncas lainsa agl avagnir?

Robert Albertin, HTW Cuira, constatescha c’igls clavos agls vitgs vegian survagnieu egn’enorma valur suainter l’iniziativa da savundas abitaziùns, sainza ca la politica vegi do raspostas. Igl cunzeglier digls cantùns Stefan Engler replitga: «Quegl mussa c’igl e egn tema betga me pigls architects, planisaders, tgiraders da monumaints a possessurs, mobagn c’el e d’egn interess par la generalitad.» Ad el schlargia gest la tematica: «Nus discuragn ussa me digls clavos vids. Mo ign pudess ear cumpagliear locals da pumpiers, tgeas da scola a caschareias c’en ord diever.» Aschuntànd la dumonda: «Tge pon quels bietgs cuntribuir agl avagnir da las nossas vischnàncas? Que e egn tema ca sto interessar la sozietad.»

La situaziùn legala e cumplexa gest agl Grischùn noua c’igls vaschinadis ân bleras cumpetenzas an fatgs da biagear. La lescha da savundas abitaziùns para d’aver stgafieu intschearteztgas cun betg ànc definir tge ca segi «caracteristic par la fatscha d’egn vitg», a tge midadas ca segian pussevlas malgro quella qualificaziùn. Mo savund Engler e la situaziùn digls bietgs vids dètg acuta an las valadas: «Sch’jou vont atras las vischnàncas vez jou igl òlt basegns d’agir cun tàntas tgeasas vidas. Igls vigls pon betga ple avdar liaint, igls giuvens statan utro, a nign ca vut investir daners pigl mantegnamaint.» Quegl dastgi betga me restar egn tema par architects a planisaders, mobagn quegl sto interessar l’antiera cuminànza da las vischnàncas.

Gion A. Caminada, igl professer da l’ETH, e cuntrari a l’ideia da transfurmar mintga clavo an egna savunda abitaziùn. «Igl e betga fatg cun me sadumandar tge ca segi pussevel agl rom da la lescha. La dumonda e essenzialmeing quella: Tge vischnàncas lagn nus agl avagnir?» D’egn pêr ons annà safatschendi el cugl «tgierp digl vitg». «E’l igl model, ca nus ancunaschagn cun la vischnànca sco cuminànza solidarica, passo?», sasampeara’l. «Ple bòld schev’ign c’igl dovri 500 abitànts par far funcziunar egna vischnànca. An nossas valadas dat igl pocas cun tànts abitànts. Parquegl stuagn nus midar igl noss patartgear a partir da la qualitad da viver anor.» Mo schurmagear quels clavos funcziùni ear betga, sco la lescha da savundas abitàziùns mussi. «Nus stuagn far igl pass anavànt da maniera vardevla a dar furma a nez a quels bietgs.»

Daple libertads pigls cantùns 
da dezider sezs

Cun la lescha davart las savundas abitaziùns en igls clavos aparaintameing davantos brama a siemi da tànts abitànts digls martgieus. Betga las tgeasas. «An Lumnezia dat igl tàntas tgeasas vidas ca betg olma vut cumprar. Tge ca capeta: Ussa vainsa dapartut tgeasas vidas a clavos ca vignan restructuros.» Mo igl segi bagn da far anzatge cugls clavos, igl basti betga me par schurmagear a betga puder nizagear els. «Mo igl e fetg difizil da midar egn clavo an egna tgea cun salvar igl maletg oriund», dat Meier d’antalir. El preferessi an blears cass da puder sbuvar igl clavo a biagear egna beala tgea nova. «Mo tge e egna beala tgea oziglgi?» sadumonda’l. Ple eari quegl nign problem: Ign veva me a disposiziùn igls materials indigens a quels earan adatos par far quegl c’ign duvrava.

La discussiùn e saschlargeada ear sen bietgs d’ordainfer las zonas da biagear. Engler anunztga: «La cunfederaziùn fa egna proposta ca va an direcziùn c’igls cantùns den survagnir daple libertads da dezider sezs par puder pasantar igls interess publics. Quegl e egn model da cumpensaziùn: Là noua c’anzatge vean lubieu e’gl da cumpensar anzatge.» Ad el disfa igls dubis da seas cunrefrents: «Jou ancorsch betga ca la politica federala less ir aschei’anavànt da disfar igls cunfegns trànter sulom da bieagear a cultira. Parquegl c’ign sa ca la sozietad â otras prioritads.»

Nign basegns da mantaner 
mintga bietg

Albertin dat d’antalir c’igls nuschegls digls vitgs segian dublameing sut squetsch: Igl e betga me la midada da clavos an savundas abitaziùns, igl e ear la redimensiùn da las zonas da bieagear ca tutga blears vaschinadis agl cantùn. Quegl rinforza la pressiùn anviers igls zenters digls vitgs.» Par el en igls clavos agls vitgs egna dumonda culturala. «Quels vignan risguardos sco relict romantic», constatescha el. «Qua vainsa ànc ampo patria. Jou capesch, scha vard igls svilups da tschearts vitgs, c’ân nign caracter ple, nign’identitad ple. Parquegl davainta a là igl clavo plàn a plàn igl simbol pigl sasantir bagn a cugl qual ign sa s’identifitgear.»

Da l’otra vart tgata Meier betga da basegns da mantaner tut igls bietgs: Ussa c’i ân nign nez ple e’gl semplameing ear d’aczeptar c’egn tànt scroda an muschna a svanescha.» Ad ear Caminada, ca nus pandeian ved igl maletg da la cultira tradiziunala: «Nus vagn igl maletg ca la nossa cultira eari adigna ascheia. Mo anzacuras eara quegl gòld c’e vagnieu runtgieu.» Ad el pretenda c’ign vegi da prender cumgieu da maletgs passos ad aver fidànza an la creativitad humana. Engler constatescha egna scarpànza trànter reglamentaziùns, las intenziùns da possessurs a las pussevladads realas. «Igl dovra egn consens planisatoric, an tge direcziùn c’egna vischnànca vigli sasvilupar par evitar svilup da curt cuz, c’e me speculativ a stgafescha novas ruegnas suainter anquals ons. La planisaziùn agl Grischùn sto culiear identitad ad existenza cugl oriund par dar egna direcziùn ca possibilitescha perspectivas pigl avagnir.» Parquegl vegi igl màn public oziglgi ear egna tschearta lèztga da cumprar tgeasas vidas par mantaner ellas a dar ad ellas egna funcziùn an la cuminànza d’egna vischnànca a Caminada aschunta: «Parquegl dovr’igl nigns clavos transfurmos an tgeasas ordainfer la zona da biagear.»