Promover il talian en Svizra
DA GUIU SOBIELA-CAANITZ
Ins stima che var 62,8% da la populaziun svizra haja il tudestg sco lingua principala, 22,9% il franzos, 8,2% il talian e 0,5% il rumantsch. La cuminanza germanofona e la romanda vivan per gronda part en ils intschess respectivs. En quel dal talian, pia il chantun Tessin e quatter valladas grischunas, viva percunter strusch ina mesadad da la cuminanza; tschella mesadad cumpiglia en il rest da la Svizra diasporas italofonas che ston natiralmain duvrar era las linguas localas. En Svizra, ma ordaifer la «Svizzera Italiana» viva pia ina diaspora bilingua, cun il talian ed in’autra lingua naziunala, che fa ora passa 4% da la populaziun da la Svizra.
Dus chantuns per lur lingua cuminaivla
Il «Forum per l’italiano in Svizzera» (www.forumperlitalianoinsvizzera.ch), fundà 2012 dals chantuns Tessin e Grischun, vul dar al talian ses plaz aifer la Svizra plurilingua tenor la Constituziun federala. Trentaset organisaziuns fan part dal Forum per promover e far valair lingua e cultura taliana. Parsura dal Forum è cuss. guv. Manuele Bertoli (Blinzuna). Gia ils 23 da settember ha il pievel grischun sbittà l’iniziativa cunter l’instrucziun da talian en las scolas primaras germanofonas. L’october ha la regenza da la Sursilvania restabilì il talian sco opziun e rom da matura a la scola chantunala da Sarnen; l’aboliziun da quel rom 2011 aveva chaschunà protestas da la regenza tessinaisa, dal Forum e da la Conferenza svizra dals directurs chantunals d’educaziun (Cdce). Ils 29 da settember ha il Forum scrit a cuss. guv. Silvia Steiner (Turitg), parsura da la Cdce, «per far attent ad insaquantas situaziuns inadequatas davart l’instrucziun da talian sco segunda lingua en scola e la furmaziun da la magistraglia relativa (…). Insaquants chantuns na porschan nagina offerta adattada d’instrucziun facultativa da talian (…). In chantun (…) n’offra en scola nagina instrucziun facultativa da talian, in auter (…) la porscha durant il suentermezdi liber.»
Tschient onns cun Pro Grigioni Italiano
Il 24 da november avantmezdi a Grono (Mesolcina) han delegadas e delegads da la Pro Grigioni Italiano (Pgi) cun il parsura Franco Milani commemorà la naschientscha da la Pgi il 1918 «durant l’Emprima Guerra mundiala (…). L’existenza da la Pgi respunda al basegn da far udir sia vusch, da far valair e da postular ses dretgs en fatscha a la cuminanza linguistica maioritara ed a las autoritads (…). La Pgi ha arranschà acziuns efficazias cun la Lia Rumantscha per sensibilisar cunzunt la maioritad germanofona dal chantun als privels da l’iniziativa populara ‘No-Billag’ (…). Il december vegn la Pgi a s’entupar cun responsabels da l’ATS per cuntanscher in schlargiament da l’offerta cun talian per noss chantun (…). Per ses tschient onns da vita ha la Pgi edì duas publicaziuns da vaglia: L’antologia ‘100 sguardi sul Grigionitaliano’ (1) e ‘Leo e Lila alla scoperta del Grigionitaliano’, guid per uffants davart monuments istorics(…).» En sia conclusiun ha Milani punctuà la situaziun adina pli critica dal rumantsch e dal talian: «L’egemonia da la lingua tudestga e dal dialect svizzer crescha adina en noss chantun (…). Suenter tschient onns da politica da lingua n’han ins anc betg chapì che la promoziun da nossas linguas è decisiva per la coesiun chantunala» (2). Suentermezdi, er a Grono, ha la radunanza annuala dal Forum per l’italiano en Svizra beneventà cuss. fed. Ignazio Cassis e prendì cumià da cuss. guv. Martin Jäger; la represchentanza dal Grischun en il Forum surpiglia lura cuss. guv. Jon Domenic Parolini. La promoziun dal talian en l’instrucziun secundara dals chantuns germanofons e romands vegn ad occupar vinavant il Forum durant il 2019.
1. Gianna Conrad (ed.), 100 sguardi sul Grigionitaliano. Con la collavuraziun da Micole Gotti, Paolo G. Fontana, Tibisay Andreetta Rampa, Claudio Losa, Franca Caspani Menghini e Federico Godenzi. Prefaziun da Silva Semadeni.
2. Il text original dal pled da Milani pon ins leger en la gasetta emnila «Il Grigione Italiano” (Poschiavo) dals 29 da november, pp. 15–16.
Gust da leger dapli?