Dapi 100 onns: Proporz per il cussegl naziunal

DA GIUSEP CAPAUL

Quest atun vegn il cussegl naziunal eligius. Quella tscharna stat ell’enzenna d’in giubileum. Igl ei numnadamein exact 100 onns ch’il cussegl naziunal ei vegnius tscharnius per l’emprema gada tenor il proporz. Avon valeva il maiorz. Il proporz ha muntau ina cesura electorala unica ch’ha repartiu la pussonza politica statala sillas partidas mintgamai tenor lur fermezia effectiva. Quella midada radicala ei stada il resultat d’ina liunga contraversa e dira confruntaziun. Ins ha schizun giu plidau dad in ver tiaratriembel politic.

Suenter duas emprovas vanas – 1900 e 1910 – d’introducir il sistem d’eleger proporziunalmein pil cussegl naziunal e remplazzar il maiorz eisi finalmein reussiu ils 13 d’october 1918 da realisar il proporz per l’elecziun dil cussegl naziunal. La decisiun ei la finala stada clara cun 299 550 (66,8%) gie cunter 149 035 (33,2%) na. 17 cantuns e tschun mezs ein stai persuenter (era il Grischun) e dus ed in miez cantuns contra. La participaziun ha muntau a 49,47%. Quella decisiun ei stada ina dallas pli impurtontas tenor in’iniziativa ed ha marcau ina gronda cesura cun in clar esit plebiscitar.

Daco ha ei dau in aschi clar pro?

Dapi 1848 valeva il maiorz sco basa normonta d’eleger il cussegl naziunal. Quel ha fundamentau e consolidau la dominonza liberala tras ils fundaturs dalla nova confederaziun. Eligi eran mo quels magistrats che vevan contonschiu las pli biaras vuschs els cantuns. Quellas pils representants dallas partidas, vegnidas suten, vessen ins maneivel era saviu fierer el canaster da pupi. Ils liberals dominavan ton el cussegl federal sco el parlament, mintgamai cun maioritad absoluta. Aunc 1917 vevan els 103 da 198 mandats. 1918 – igl onn dalla gronda cauma naziunala – ei l’iniziativa per introducir il proporz vegnida inoltrada e cumbattida vehementamein tras il parlament, dominaus dils liberals. Davos l’iniziativa stevan principalmein ils socialdemocrats e cristiandemocrats (lu catolics conservativs). Els empermettevan dil proporz ina repartiziun democratica dalla pussonza. Lur devisa seclamava perquei: Proporz munta giustia. Las partidas duevan survegnir – tenor quei sistem – tons mandats sco quei ch’ellas contonschevan proporziunalmein vuschs. Ins elegeva pia gliestas e buca candidats. Ils socialdemocrats insistevan sin ina megliera preschientscha. Il cussegl federal era encunter l’introducziun dil proporz. Mo el ha buca saviu impedir ch’il dretg d’eleger proporziunal cattava pli e pli sustegn.

La finala ei il sistem electoral tenor il proporz vegnius acceptaus 1918 dil suveran cun pli che duas tiarzas dallas vuschs. Buca ditg avon veva la cauma generala menau la Svizra agl ur d’in’uiara burgheisa. Il clima social era fetg schliats e plein tensiun. Era ha la davosa fasa dall’Emprema Uiara mundiala giu caschunau gronds problems cun la proviantaziun, bassas pagas ed aulta carischia. Quei sentevan ils luvrers il meglier.

Il proporz divida la pussonza

1919, pia avon 100 onns, han ins anticipau l’elecziun dil cussegl naziunal ed eligiu quel per l’emprema ga tenor il sistem dil proporz. Quei ha possibilitau ina megliera representaziun ton dallas partidas sco dallas minoritads. La consequenza ei stada che las forzas politicas ein sestuschadas, bia pli massiv che spitgau ed aunc tut autramein. Ils liberals, che vevan tochen dacheu la maioritad el parlament federal, piardan buca meins che 60 mandats (da 103).

Ils socialdemocrats han dublegiau il diember da mandats da 20 sin 41 mandats. Ils cristiandemocrats eran vegni sin 41. Els fuvan gia dapi 1891 cun in cusseglier federal partenaris guvernamentals juniors dils liberals ed han aschia garantiu vinavon ina maioritad burgheisa el cussegl federal. La pli gronda victura ei stada 1919 la Partida dils purs (pli tard BGB ed oz pps) ch’ei vegnida da quater sin 29 mandats. Il proporz ha effectuau ina stabilisaziun dallas partidas politicas. Tuttina vevan ils liberals aunc 1919 tschun cussegliers federals, ils cristiandemocrats ein vegni 1919 sin dus. La Partida purila (BGB) ha survegniu 1929 in cusseglier federal ed ils socialdemocrats 1943 era lur emprem representant el cussegl federal. Tochen quei onn amiez l’uiara han ils liberals giu la maioritad el cussegl federal.

Vala mo per cantuns 
cun dapli ch’in representant

Il proporz vala dapi 1919 per l’elecziun dil cussegl naziunal. Excepi da quei sistem electoral ein denton quels cantuns ch’han – tenor il diember d’habitonts – mo in cusseglier naziunal. Quei ei dapresent il cass pils cantuns Appenzell-dadens, Appenzell-dado, Glaruna, Uri sco era Sut- e Sursilvania. En quels cantuns vegn eligiu tenor il maiorz cul relativ pli gia egl emprem scrutini.

Tier il proporz san nums da candidats era vegnir strihai, cumulai (duas gadas il medem num – quei ch’ils conservativs grischuns vevan fatg 1919 cun lur treis candidats) ni panaschai (cun surprender nums d’autras gliestas). Quei ha sco consequenza che buca las partidas, mobein il pievel svizzer decida la finala tgei persuna che vegn eligida el cussegl naziunal.

Midadas el Grischun

La gliesta dils liberals grischuns veva contonschiu avon 100 onns 62 826 vuschs, ils conservativs 51 575, ils socialists 19 106 ed ils giuvens radicals (pli tard democrats) 14 902. 1919 veva il Grischun sis cussegliers naziunals. Quei onn ein vegni eligi el cussegl naziunal: Treis liberals: Johann Vonmoos, Eduard Walser ed Anton Caflisch, dus conservativs: Gion Bossi e Julius Dedual ed il socialdemocrat Hans Meng. Visavi la davosa tscharna tenor il maiorz 1917 ed en consequenza dil proporz vevan ils liberals piars in mandat ed ils socialdemocrats gudignau per l’emprema gada in tal.