Cultura da bajegiar dal Grischun, 19avel e 20avel tschientaner

Questa preschentaziun tracta las epocas architectonicas ch’èn sa manifestadas en il Grischun tranter il 1830 ed il 1980 (cun resguard spezial da l’Engiadina) e mussa co che la construcziun da vias, viafiers e hotels ha influenzà la cultura da bajegiar da quel temp. Ils cunfins tematics e d’epoca furman pia d’ina vart la moda da construir tradiziunala dal temp modern tempriv; da l’autra vart l’architectura a partir dal 1980 ch’ha fatg dal Grischun ina da las pli impurtantas regiuns d’architectura contemporana en Svizra.

En il 19avel tschientaner (a partir da ca. 1830) èn sa manifestadas en la regiun las suandantas epocas: il classicissem, l’istorissem dal temp da la romantica ed il stil svizzer (sco varianta «naziunala» dal stil indigen). Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner èn suandads – gia sco part da la moderna – il jugendstil u stil floreal ed il stil grischun (sco varianta regiunala da l’architectura da la protecziun da la patria), alura il stil nov da construir dal tranterguerras e l’architectura da la conjunctur’auta dal suenterguerra.

Las singulas epocas

En las regiuns da las Alps erta il 19avel tschientaner furmas da construcziun e da colonisaziun d’ina independenza topografica nunconfundibla.

Igl è evident che la solidaritad regiunala ha furmà dapi il temp medieval differents tips da chasas. Enturn il 1800 han questas chasas caracteristicas per ina tscherta regiun u vallada cuntanschì lur furma finala. Pir sch’ins guarda pli bain, tradeschan ils ornaments e la decoraziun il stil surregiunal d’in tschert temp.

En il decurs dal 19avel tschientaner vegn renunzià als models tipologics pli vegls. Er construcziuns pli modestas portan uss l’ensaina dal stil citadin elevà che correspunda al temp. Ultra da quai ston vegnir schliadas suenter il 1850 novas incumbensas da construcziun. Sper las chasas da purs e las chasas burgaisas tradiziunalas naschan uss en successiun rapida hotels, scolas, staziuns, ospitals e centers da fatschenta e da sport.

1830–1850: Classicissem retardà/Biedermeier

Ils architects scolads academicamain dal classicissem enconuschan ils stils da construir dal passà (renaschientscha taliana, classica greca e romana); els onureschan las furmas classicas cun dissegns originals. L’expressiun signurila dal classicissem tardiv marca cun in retard evident dal stil ils emprims hotels e singulas chasas burgaisas da la regiun. Architects activs en l’Engiadina èn F.W. Kubly (1802–1872) e J.J. Breitinger (1814–1880).

1850–1900: Istoricissem

Dal temp da l’istoricissem èn tut ils stils da construir (antica classica, gotica, renaschientscha e baroc) perscrutads, ed els vegnan duvrads in sper l’auter.

Quai maina al pluralissem da stils romantic (neogotica, neorenaschientscha, neobaroc). Ils architects midan lur stil tenor incumbensa: els elegian la furma gotica per construcziuns sacralas, vesan il palaz classic sco model per l’hotel. Furmas da renaschientscha e dal baroc dattan a villas lur apparientscha festiva, ubain er a salas da mangiar d’hotels u ad interiurs elegants.

1860–1900: Stil svizzer

Il stil svizzer, er numnà stil da lain, appartegna medemamain al temp dal pluralissem stilistic. Il stgazi da furmas idealisadas da la moda da construir purila ha inspirà architects esters. Quest’interpretaziun romantica da la chasa da purs alpina steva en opposiziun evidenta cun las enconuschientschas da la perscrutaziun. En l’Engiadina construivan duas fabricas chalets d’elements prefabritgads en il stil svizzer (Alexander Kuoni e Gaudenz Issler).

1900–1914: Stil grischun

Il stil grischun sa basa sin las valurs da la patria pli stretga, dentant entaifer l’architectura naziunala da l’Europa. Il moviment da la protecziun da la patria che fascheva part da quella tendenza romantic tardiva, refusescha tant il stil svizzer sco er il classicissem e preferescha insatge organic, pittoresc ed asimetric. Il stil grischun sa basa sin il temp medieval resp. sin l’architectura barocca da la regiun, ma fa – sco epoca ch’appartegna gia a la moderna – diever da quest fundus sa referind al jugendstil tardiv. Ils architects fan adatg ch’ils materials sajan purs (tuf, fatschadas da crap natiral), che las colurs ed ils ornaments sajan autentics (cotschen, blau, sgrafit), els construeschan en moda tradiziunala cun balcuns torts, fanestras sfundradas e furmas da tetg cumplitgadas, cuntrari als tetgs plats.

1918–1935: ‹Ils anno trenta› (architectura nova / stil nov)

Quel stil architectonic refusescha tut ils stils precedents e demussa objectivitad (construcziuns cubicas, senza decoraziuns), funcziunalissem (far vesaivlas las funcziuns dals basegns d’abitar, sa recrear etc., tetgs plats ariads, sistems da purtar vesaivels) e novas materialias: pilasters da betun, fatschadas da vaider, balustradas da fier. Edifizis da quel temp èn rars en il Grischun dal Sid.

1939–1980: ‹Stil engiadinais›

Dapi la Segunda Guerra mundiala utilisesch’ins puspè furmas istoricas, ins empresta dentant dal vocabulari da la chasa purila da la stretga patria. Ultra da quai sa lasch’ins guidar da la valur dal terren e dal retgav. Il stil engiadinais appartegna tar l’architectura alpina da l’Europa, cunquai ch’el surpassa la moda da construir citada e vegn explotà sco cuverta per pretensiuns dals turists.

Impuls essenzials

Las vias

L’istorgia pli nova da l’aglomeraziun e da la cultura dal Chantun sa lascha observar bain a maun da la construcziun da vias. Ella fa vesaivel perfin connexs entaifer l’istorgia dal spiert uman. La mobilitad pli gronda d’umans e martganzia appartegna tar il caracter dal 19avel tschientaner e la construcziun da las novas vias da commerzi sco er da las lingias da viafier tar sias prestaziuns las pli considerablas. Noss temp dentant metta pais sin ina sveltezza pli gronda, sin dapli segirtad e sin grondas quantitads. Sco criteri per sutdivider l’istorgia da las vias sa porschan las leschas e las disposiziuns uffizialas. Tut tenor la situaziun economica sa dattan periodas da differenta lunghezza.

1. epoca: La construcziun da las vias da commerzi e da colliaziun tras il Chantun dal 1818 fin il 1881 ha augmentà las libertads da chars e charrotschas: En il temp tranter il 1818 ed il 1840 èn vegnidas construidas duas vias internaziunalas en las Alps (la Via sut sur il Bernardin ed il Spleia, la Via sura sur il Güglia). A medem temp èn ils ports, las societads da transport dal temp medieval, vegnids remplazzads dal dretg liber da transport e vitgira. Tranter il 1839 ed il 1881 ha il Chantun construì cun agid da las vischnancas ina rait largia da vias da colliaziun internas. Suenter la finiziun da las lavurs han ins reglà l’onn 1882 en furma da lescha las cumpetenzas concernent il mantegniment da las vias.

2. epoca: Cun agid da la cassa federala èn vegnidas construidas tranter il 1925 ed il 1961 meglras vias per l’automobil e cuntanschidas sveltezzas adina pli grondas. Cur che l’automobil è vegnì admess il zercladur 1925 possedeva il Chantun 262 km vias commerzialas, 626 km vias da colliaziun chantunalas e 307 km vias communalas. Ils basegns augmentads e las contribuziuns federalas per vias d’automobils èn l’origin da tschintg programs per extender las vias in suenter l’auter tranter il 1929 ed il 1956. L’onn 1949 ha il Chantun surpiglià las vias da vischnanca restadas. Cur ch’il pievel grischun ha approvà l’onn 1957 la nova lescha da vias era l’emprima autostrada, quella giada numnada «via rapida d’autos», tranter Maiavilla e La Punt/Reichenau en construcziun. L’engaschament augmentà da la Confederaziun ha lubì da levgiar las vischnancas per gronda part. Cun ils meds federals supplementars ha pudì vegnir entschavì il pli grond program da construcziun ch’igl ha mai dà. Ils parlamentaris da quella giada han discurrì cun persvasiun da grondas sveltezzas, da participants da traffic separads, da frequenzas enormas. L’onn 1961 è vegnida cumenzada la construcziun dal tunnel dal San Bernardin sco part da la via naziunala N13.

La viafier

Tranter il 1839 ed il 1885 ha gì lieu (tenor P. C. Planta) «il cumbat da la viafier alpina en Rezia per il mantegniment dal Grischun sco pajais da pass en il traffic internaziunal» – senza success. Sin quai ha la Viafier retica fatg tranter il 1889 ed il 1914 ina «grondiusa lavur da protecziun da la patria» (tant enavant la revista cun il medem num), numnadamain cun la construcziun da la rait da lingia stretga existenta.

Sch’era mo ils projects ils pli impurtants dal 19avel e 20avel tschientaner da la viafier fissan vegnids realisads, possedess il Grischun ina rait da viafier cumpletta. Tranter Cuira e Milaun circulass in tren internaziunal nord-sid. Tut las vals vegnissan traversadas d’ina lingia da la Viafier retica, surtut l’Engiadina fin Landeck, la Bregaglia fin Chiavenna e la Val Müstair fin Meran. Tranter Tusaun e San Bernardino pudess ins utilisar in tunnel da viafier. Ultra da quai circulass tranter Puntraschigna e Malögia ina curiusitad da tren-nav, favuraivla a l’ambient.

Cur che La Nicca ha dissegnà l’onn 1855 in tunnel da viafier da 28,735 km tras il Lucmagn, era el lunsch oravant a ses temp. Tunnels d’ina tala lunghezza eran quella giada in’utopia. El è sa referi a la pussaivladad da pudair cumenzar a construir il tunnel en tants lieus sco pussaivel tras foss verticals (d’ina profunditad fin 720 m). La proposta emprestada da las minieras englaisas vegn ad esser stada fitg bainvegnida, perquai ch’ins pudeva chavar quella giada mo in meter dal tunnel a di. Il punct da culminaziun bass dal tunnel da basa da La Nicca ed ils gronds radius da las stortas cun pauca pendenza avessan permess da duvrar chars a motor normals e scursanì considerablamain il temp da viadi. L’amortisaziun dals custs da construcziun pli auts era garantida tras custs da manaschi fitg favuraivels.

Auters auturs da projects han dissegnà variantas bunmartgadas cun proponer curts u insumma nagins tunnels ed acceptar percunter pitschens radius e grondas pendenzas. Quests trajects lubivan mo pitschnas sveltezzas e dumandavan locomotivas u chars a motor pli ferms, uschia ch’ils custs da manaschi eran bler pli auts. Quests chavazzins cunfineschan il champ d’experiments cun la viafier alpina. Constructurs cun vast orizont han enconuschì gia baud ils avantatgs dals tunnels da basa, ils romantichers han manà la viafier lunsch sur tut ils pass alpins ora. La tecnica da construir tunnels è vegnida meglierada al Mont Cenis, tar la concepziun da sistems da tracziun bain ponderads n’er’ins betg main innovativ. Sco forza impulsiva han ins tratg a niz l’aua, la vapur e l’electricitad; il dinamit inventà l’onn 1867 e las maschinas da furar a pressiun d’aria han gulivà la via als binaris.

En l’archiv statal a Cuira sa chattan tozzels da sbozs da projects da l’emprima epoca. La Nicca sulet aveva fatg fin l’onn 1864 16 projects per il Lucmagn cun tut las variantas tranter in tunnel da basa ed in tunnel da cresta. Enturn il 1880 existivan per la viafier dal Spleia 6 projects da societads internaziunalas pronts per vegnir realisads. Il project il pli curaschus per ina perforaziun da las Alps è stà la viafier d’Avras d’inschigner Froté (1911) cun in tunnel da basa da 31 km tranter Andeer e Stampa.

Per fortuna ha la Viafier retica gì dapli success. Anc avant che la viafier d’Arosa ha pudì vegnir averta, ha la revista da la protecziun da la patria deditgà l’onn 1913 in numer a «l’interpresa tecnica» ch’è vegnida realisada en moda bunamain perfetga quai che pertutga l’estetica e la cuntrada, cun prender resguard sin il tractament dal material, il ritmus da las furmas e la moda da construcziun. La societad aveva laschà sa guidar dal patratg da «far la viafier a lingia stretga uschè solida sco pussaivel, da laschar suandar il vial las undas e stortas dal terren e da realisar l’ovra cun utilisar mo il crap da la cuntrada».

La construcziun d’hotels

Rapports da viadi da l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner documenteschan cler e bain che l’alloschi e l’alimentaziun eran fitg manglus quella giada. Quest nausch attestat per il confort mancant consteva er per San Murezzan, il lieu da cura da renum mundial da pli tard. Là chattavan ils visitaders da la funtauna da Paracelsus anc l’onn 1811 mo dus albierts dals frars de Flugi cun in dumber da letgs zunt limità. Cur che Baden e Schinznach avevan gia cuntanschì ina posiziun europeica, era l’Engiadina anc nunenconuschenta al turissem. Er la chasa da cura a San Murezzan, construida l’onn 1831, na pudeva betg zuppentar quella tenuta modesta, conservativa.

Spiert d’interprendider liberal ha pudì sa far valair en las Alps pir la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. La viafier fin a l’ur da las Alps era gia averta. L’extensiun generusa e custaivla da las vias sur ils pass e tras las vals tranter il 1830 ed il 1870 ha pussibilità il progress turistic. Enturn la mesadad dal 19avel tschientaner ha il chapital gudagnà dals emprims manaschis pitschens, d’entradas da l’ester da la famiglia e da cauziuns da la parentella furmà la basa finanziala da las interpresas da famiglia. Ils esters bainstants che viagiavan en charrotscha privata u da posta als han pussibilità d’elavurar il chapital da basa ch’è stà bun da provocar il chapital ester necessari per construir hotels da standard e luxus internaziunal. L’emprim derivavan ils meds esters per las societads d’aczias e da famiglia da circuls da banca privats. Avant la Banca dal Grischun existiva a 
S-chanf la banca da Gian Andri Töndury, l’emprima banca privata en il Grischun, fundada il 1856.

Il basegn da prender suenter ch’era grond cumpareglià cun il standard internaziunal dals hotels ha gì per consequenza ch’ils daivets èn creschids fermamain en il temp da prosperitad fin l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala. Pervi da las reservas pitschnas han perfin hotels imposants survegnì difficultads durant ils onns 1880 recessivs. L’avertura da la viafier da l’Alvra dal 1903 ha provocà definitivamain la construcziun vehementa d’hotels. Pauc avant l’Emprima Guerra mundiala è documentada l’emissiun hectica d’emprests d’obligaziun. Per proteger las capacitads surdimensiunadas dals hotels ha il Cussegl federal relaschà il 1915 in scumond general da construir hotels. Fin ils onns 1960 ha l’hotellaria gì da purtar las consequenzas dals abus da quella giada. La Banca dal Grischun e la Banca engiadinaisa ch’eran colliadas tras credits fermamain cun l’hotellaria han stuì annunziar lur falliment en ils onns 1930, pervi da difficultads da liquiditad.

L’istorgia da la construcziun d’hotels cumpiglia trais etappas: 1. La construcziun da las chasas da cura a San Murezzan, Le Prese e Scuol-Tarasp il 1865. 2. Il schlargiament dals emprims albierts midond chasas da purs e chasas burgaisas en hotels d’emprima classa cun sala da mangiar. 3. La construcziun da chasas da luxus a l’ur dals vitgs u en la cuntrada.

Entaifer l’istorgia da l’architectura èn ils hotels ch’èn vegnids construids en il 19avel tschientaner imitaziuns dals palazs aristocratics dal classicissem e dal baroc. Suenter l’entschatta dal 20avel tschientaner era dentant dumandada l’architectura da chastè che sa referiva al jugendstil/stil floreal. Ella imitescha ils sezs da l’aristocrazia dal temp medieval tardiv. La reacziun dal moviment da la protecziun da la patria è stada in’atgna interpretaziun da l’incumbensa «hotel». Malgrà il volumen da construcziun immens è quel moviment stà bun da realisar si’idea che steva en opposiziun cun l’architectura da palazs e chastels che midava l’aspect dal lieu.

Pervi da la gronda crisa da l’hotellaria tranter il 1914 ed il 1960 n’ha la construcziun d’hotels da quel temp betg pli pudì dar impuls essenzials a l’istorgia da l’architectura.