Co «Robinson» ha spartgiu ils Grischuns

da Heini Hofmann

Oz sedamondan ins magari danunder che la fascinaziun d’entiras generaziuns per las robinsonadas deriva. Forsa dil siemi primitiv da saver surviver sco human civilisau en in ambient criu pauc comfortabel entras activar ils agens instincts durmentai. Cun «Robinson» colligian ins generalmein sper volver il dies alla civilisaziun ed ir alla tscherca dil solitari e dalla natira virginala era il cudez d’aventura, da surventscher prighels e da surviver en in paradis tropic enzugliaus da romantica dalla Mar dil sid. Ni detg cuortamein la recuvrada dalla societad da stress moderna. Perquei han plazzas da giug da Robinson ed era il slogan dil marketing turistic «madir per in’insla» negin datum da scadenza. Denton sulettamein el Grischun ei il «Robinson Crusoe» fruntaus – silmeins parzialmein – sin ina ferma opposiziun

Fascinaziun cuzzonta

Legendas davart marinaris ch’han fatg naufragi ein aschi veglias sco il trafffic silla mar e la fascinaziun da giuvens e vegls per quell’aventura romantica cuoza gia dapi nov tschentaners. Il «Robinson original» dil filosof Ibn Tufail resda d’in destin d’in affon ch’ei vegnius tratgs si el spazi cultural arab dil 12avel tschentaner.

La tradiziun orala raquenta per exempel la historia d’in matros dalla Scozia Alexander Selkirk ch’ei vegnius deportaus sin in’insla dil Pacific nua ch’el ha surviviu quater onns e quater meins avon ch’el arrivi a Londra. La noziun «Robinsonada» che vegn duvrada actualmein sebasa sin il hit mundial cumparius 1719 «La veta e las aventuras spectacularas da Robinson Crusoe» ein apparentamein vegnidas «screttas essenzialmein dad el sez». Facticamein deriva il pegliasis permanent ch’ei vegnius stampaus pliras gadas e che vegn magari duvrus e surduvraus sco copia, copia engulada e plagiat digl autur da seria Daniel Defoe (1660–1771). Siu «Robinson» ch’el ha scret cun 59 onns ei in herox da pupi ch’el ha per part plagiau. El procura denton per dabia tensiun, damai ch’el ei screts ord la perspectiva persunala e negin para da laschar disturbar da quei.

28 onns, 2 meins e 19 dis

Naschius ei il herox da Defoe 1632 a York, ell’Engheltiara centrala. Il bab ei commerciant e dervia dalla veglia famiglia da marinaris Crusoe. La mumma purtava il num reputau Robinson ch’el sez ha allura retschiert sco prenum. El dueva vegnir advocat e surprender la fatschenta da siu bab. Denton el ha preferiu da navigar ora silla mar. Tut rugar e tulanar dil bab ha numnadamei fritgau nuot. Senza salid da cumiau selai el pladir cun 27 onns sin in bastiment, frunta en in stemprau, surviva sco sulet e vegn a riva ils 30 da settember 1659 sin in’insla tropica. Malgrad che pliras inslas han empruau pli tard da seprofilar sco inslas da Robinson resta la damonda suenter l’originala bein obsoleta, damai ch’igl ei reussiu a Defoe da mischedar cun bien inschign las influenzas dil plagiat cun sia pura ficziun persunala.

Purtaus a riva dallas undas entscheiva per Robinson il grond cumbat per surviver: s’etablir en ina tauna, construir ina camona cun ina palissada da schurmetg, tschercar vivonda sco catschadur e rimnader, crear vestgadira, far canastras ed utensils, construir navettas, semnar garnezi e formar in calender provisori cun strehs entagliai per saver s’orientar el temps. Lu la scoperta da fastgitgs misterius, la confruntaziun cun ils cannibals, la liberaziun da Freitag e sia «scolaziun ed educaziun».

La finala la liberaziun ominusa entras in bastiment da pirats e suenter 28 onns, dus meins e 19 dis da dimora sin l’insla – retuorn a casa en Engheltiara ils 19 da december, ella vegliadetgna da 55 onns, cun in Happy End el ravugl dalla famiglia. La morala dalla historia: «Ord in revoluzzer notoric e malobedeivel, in metschafadigias nunduvrabel ei daventau suenter in liung e dir cumbat per surviver in um madir ch’ha giu success.

La pli gronda biblioteca da Robinson

La pli gronda biblioteca da Rabinson sesanfla probabel a Schaffusa. Peter Bosshard, in advocat reputau , ei staus ensemen cun sia dunna Elisabeth in collecziunader passiunau d’art contemporan en Svizra ed aschia era confundatur dalla casa d’art a Rapperswil-Jona. Sco siu bab fuva era el fascinaus dils cudischs d’affons sco «Struwelpeter» «Onkel Thoms Hütte» e «Schatzinsel», seconcentrond la finala sin romans d’aventura sco «Robinson Crusoe». Sin ses viadis professiunals sco advocat economic ha Peter Bosshard sfrutau antiquariats per tut il mund entuorn. El decuors dils onns ha el recaltgau bein la pli gronda biblioteca da Robinson accessibla publicamein agl entir mund. Ils cudischs ein vegni catologhisai da Maria Wüthrich. Sia biblioteca cumpeglia varga 4000 exponats da robinsoniadas en passa 50 lungatgs. Denter quels sesanfla era la Robinsoniada secunda part dil Robinson original da Daniel Defoes, en ina secunda ediziun. Vidlunder vegnan cudischs d’art e da zambergiar, plattas fonograficas, films, tocs da teater, giugs e cumbinialas, pia Robinson total.

Igl autur Daniel Defoe

Aunc oz ei Daniel Defoe (1660–1731) enconuschents sco autur da quell’ovra meisterila dalla litteratura mundiala, e quei malgrad ch’el ha scret «Robinson» sco era siu secund pegliasis da consideraziun mundiala «Moll in Flanders» pér en vegliadetgna avanzada. E quellas duas publicaziuns ein mo ina pintga part da siu operar litterar nunstunclenteivel duront si’entira veta.

Sco in dils emprems representants dil schurnalissem modern eis el sefatschentaus a moda critica cun problems socials, religius ed economics ed aschia ha el era giu in’influenza politica corrispundenta. En ina da sias publicaziuns, translatada e restampada dacuort, s’occupa el era dalla problematica dils fugitivs che ha piars nuotzun da sia actualitad e virulenza. Sco commerciant e possessur da fabricas ha el denton buca giu success. Pervia da sias expectoraziuns bufatgamein ughegiadas eis el schizun vegnius sentenziaus. Nuotatonmeins ei sia reputaziun litterara semantenida entochen oz.

Il Robinson svizzer

Quei che ha success vegn savens copiau. Suenter la publicaziun da «Robinson Crusoe» da Daniel Defoes (1719) suondan numerusas robinsoniadas. Gia in onn suenter deva ei buca meins che quater translaziuns tudestgas e gia suenter 1722 ha ei dau numerusas uleriuras ediziuns, dallas qualas quellas da Johan Gottfried Schnabel (1692–1748) e da Johann Davi Wyss (1743–1818) ein las impurtontas. Wyss fuva descendent d’ina famiglia patriziala d’officiers da Berna, ha studegiau filosofia e teologia ed ha operau naven da 1777 sco plevon el Münster da Berna. Cun intenziun pietistica ha el raquintau las robinsoniadas a ses dus fegls, cumpletond quellas cun conclusiuns educativas en vestgiu romantic. Ses dus fegls Johann Rudolf e Johann Emanuel han allura ediu denter 1812 e 1827 il manuscret da lur bab, aschuntond maletgs corrispundents.

Quella publicaziun ei allura vegnida translatada en 20 lungatgs e vegn aschia ad esser in dils cudischs translatai il pli stedi en Svizra. Walt Disney ha realisau 1960 ina versiun filmica. Suenter bunamein 200 onns suenter l’emprema ediziun ei cumpariu 2016 ina nova ediziun che sebasa sils texts originals.