Igl verm son Gion è en fenomen

(pb) Siva digl 1998 declera la Pro Natura mintg’onn en oter animal scu igl animal digl onn. Chest onn ins ò tscharnia en animal tgi ins vess forsa betg spitgia. Gl’è chegl igl verm son Gion. Ed atgnamaintg n’è el mianc en verm, mabagn en bau. En bau tgi glischa las notgs mievlas da stad. Igls noms digls animals èn magari en po misterious. Savens èn els numnos tenor l’amprema impressiun optica tgi ins ò dad els. Tar igl insect an dumonda è chegl er uscheia. Perchegl tgi el gleischa las notgs da stad e perchegl tgi el è pitost lung ins ò numno el verm. Pertge verm son Gion? Glez è pi grev da suandar tge tgi igl sontg apostel ò da far cun gleisch u glischier. I dat per igl madem insect er igl nom verm dalla gleisch. An ladin ins dei er «verm da glüm». Pi exacts èn cò igls Tschalauers tgi deian agl madem insect «bau-glisch». Er igl tudestg vo cò cugl nom la veia irritonta e nomna el «Glühwürmchen». Ma i dat scu para er igl nom correct tgi è «Grosser Leuchtkäfer». Cotras è er detg tgi el n’è betg la suletta sort, mabagn egna da quatter sorts baus tgi glischan da notg. Igl nom scientific lategn digl animal digl onn 2019 è «lampyris noctiluca». Damais cumplettamaintg influenzo digl sies glischier da notg, perchegl tgi translato signifitgescha igl nom «lampa tgi gleischa da notg».

El represchainta tot igls insects

Igl verm son Gion è bagn en represchentant en po spezial digls insects. Gist perchegl tgi el glischa da notg. Ma la tscherna dalla Pro Natura per igl animal digl onn ò betg gist da far angal cun chegl, mabagn duess el mussar la situaziun generala digls insects ansomma. Perchegl tgi er els on da cumbatter cun divers problems e lour spazi da veiver vign adegna pi restranschia e periclito: antras monoculturas, antras pesticids e betg igl davos antras emissiuns da gleisch tgi disturban lour rituals da copulaziun.

Els, scu er igls oters insects dovran da notg stgeir. E chegl n’è betg ple cun sasez. Gleischs da veia sen kilometers, reclamas glischontas, gleischs anturn las tgesas ed aint igls ierts. Antras gleisch artificiala è er la notg de. Chegl vala per igls sgulanotgs, las pulas ed er per igls verms son Gion. Las femnas digl bau glischan da notg, ma adumbatten, schi igls mastgels na veian betg perchegl tgi gl’è mengia cler. Igls baus glischan cun divers puncts sen la part davos digl corp. Chesta habilitad da glischier tgi divers animals e per part er palants on succeda antras ena reacziun chemica tgi ins nomna bioluminiscenza. Igls mastgels digl verm son Gion glischan betg. Els sgolan sur l’erva e tschertgan cun gronds îgls en signal d’amour dallas femnas. Veian els ensanouas a glischier sa platgan els, ed i vign tar la copulaziun. I cala alloura da glischier. La femna metta sessour igls ovs ainten l’erva e gio chels glischan levet.

Fitto cun la romantica

Baus tgi glischan durant las mievlas seiras da stad or dall’erva. Belas visiuns, gist schi ischan ossa ainten mez la staschung freida noua tgi gl’è tot cuvert cun neiv. Ma da chella romantica digl verm da son Gion resta pac ple schi ins so scu tgi chest insect veiva e zont scu tgi el sa nutrescha. Da deir è tgi chesta furma cun la part davos digl corp tgi glischa è gist angal igl davos taimp dalla sia veta. Dus onns avant passainta el numnadamaintg scu larva. Ed igl sies nutrimaint principal èn glimaias. E cò n’è el betg stgeiv. I amporta betg schi seian pitschnas u grondas, cun u sainza tgesa. Chestas larvas von ve da predas tgi èn per gronda part pi grondas tgi ellas. Ellas mazzan la preda cun morsas da teissa e maglian alloura se lour unfrenda anfignen tgi gl’è navot ple danturn. Las larvas sezzas on teissas da defeisa ainten lour corp e davaintan uscheia betg mangiblas per oters animals. Ed igls puncts glischaints davos segl corp laschan far inimeis potenzials ena stierta anturn ellas.

Anfignen sen 2000 m sur mar

Igl verm son Gion ins catta per l’antiera Svizra anturn. E chegl anfignen sen otezza digl cunfegn digl gôt. E cun la midada digl clima e cun neir pi tgod è er el ossa da cattar anc pi anse. Per tgi el saptga veiver ensanouas ò el treis preteisas anvers igl sies conturn: Scu amprem ston esser glimaias aint igl sies spazi da veiver. I dastgan betg esser flatgs tractos cun pesticids ed alloura duessigl esser structuras naturalas tgi sa meidan scu en mosaic cun largias, lis sumbrivants ed er lis umids per sa zuppar.

E tar igl verm da son Gion ò la scienza ampruo da cuptgier la nateira. Ins so tgi tar igls baus reagescha luciferin ansemen cun igl enzim liciferasa cun ATP ed oxigen. Cun chella reacziun vign liber energeia e gleisch. Sen la part davos digl bau è la stresa sot uscheia tgi ella reflectescha la gleisch. Antras far ena stresa artificiala an madema cumposiziun ègl gartagea a scientists dad augmentar igl resultat dad ena dioda da gleisch. Digl reminent èn er igls segns segl quadrant dall’oura u digl svegliarign surtratgs cun ena substanza sumiglianta, uscheia tgi ins so liger las ouras er da notg.

Baus glischants dattigl damais quatter differents an Svizra, ma sur igl antier planet dattigl vers 2000 sorts. Daple ainten regiuns noua tgi gl’è tgod sur onn.