Il dilemma dalla 
planisaziun dil territori

da carmelia Maissen

Puspei inaga ha la populaziun da decider davart ina damonda dalla planisaziun dil territori – l’iniziativa encunter la construcziun disordinada stat sil cedel da votaziun ils 10 da fevrer. Votaziuns tier quei tema han conjunctura. Exempels ein l’iniziativa davart las secundas habitaziuns, il referendum encunter la revisiun dalla lescha da planisaziun dil territori (RPG 1) ni sin palancau cantunal l’iniziativa per la protecziun dil terren agricol el cantun Turitg. Quellas votaziuns demuossan in malesser derasau visavi il svilup da nies spazi. Ils carstgauns sedamondan co ei va vinavon cun nies ambient sch’il svilup cuntinua taluisa sco quei ch’el ei succedius ils decennis vargai.

Dacuort ha igl architect Mario Botta detg en in’intervesta cul «Tagesanzeiger» ch’el sustegni l’iniziativa encunter la construcziun disordinada buca per schurmegiar natira e cuntrada. Mobein per schurmegiar ils marcaus encunter las aglomeraziuns che prendan pli e pli fetg surmaun. El ha raschun. Entuorn ils marcaus, denton era ils vitgs, eis ei sederasau dapi la Secunda Uiara mundiala ina muosa da baghetgs, senza fatscha ni structura. La spertadad dil svilup economic ha savens dau avon il tact, per il svilup d’ina identitad urbanistica ni architectonica muncava il temps.

Igl ei da prender serius quels quitaus e las vuschs criticas enviers ina carschientscha sempiterna. Denton eis ei era da constatar ch’il vent ha gia midau pulitamein ella planisaziun dil territori dapi che RPG 1 ei en vigur. Duas tiarzas dallas vischnauncas grischunas han da reducir lur zonas da baghegiar. Vitier vegnan novas mesiras per mobilisar parcellas buca surbaghegiadas ni da construir pli spess. Metter en vigur quellas mesiras ei ina sfida, denton la dretga via per in svilup persistent che pretenda ch’era nos vegnentssuenter hagien in spazi da viver da qualitad.

Denton ella realisaziun da quellas novas reglas semuossa inaga dapli il ver dilemma dalla planisaziun dil territori. Sco quei che siu num di duess ella planisar, tgamunar e dar avon las directivas generalas. E quei sco act collectiv e democratic. Da l’autra vart ein ils interess individuals, seigi quei da possessurs da terren, vischins, gruppas d’interess ni investurs. Lur libertad individuala vegn limitada dalla plansiaziun dil territori. Biars han breigias da capir che baghegiar ei buca mo ina caussa privata. Aber la summa da baghetgs ei dapli che la summa dad in pèr casas individualas ed in pèr baghetgs da fatschentas, casas da scolas e stizuns. Ella fuorma in vitg ni in marcau ch’ei nies dacasa ed in liug d’identificaziun.

En vesta allas sfidas actualas, da nezegiar meglier il terren da baghegiar, construir pli spess e da crear loghens dad aulta qualitad drov’ei ina planisaziun che differenziescha ed anfla sligiaziuns individualas el liug ed ensemen culs pertuccai. Propostas pauschalas, radicalas e pauc madiras sco l’iniziativa encunter la construcziun disordinada ein denton negin agid per tschappar en quellas sfidas.