Dapli segirtad cun novs indrezs e cun in’untgida
Da Hans Huonder / anr
Avon rodund in meins ei la via denter Sumvitg e Mustér stada serrada per motivs da segirtad. Las lavinas ein denton buca vegnidas a val. Per impedir che la via stoppi vegnir serrada pretenda deputau Clemens Berther uss investiziuns ellas duas vals. L’incumbensa che vegn inoltrada quels dis alla regenza pretenda indrezs da sittar lavinas ella Val Lumpegna. Cun agid d’in telecommando, sco quei ch’ei dat en auters loghens era, duein lavinas vegnir sittadas da tut temps, vul dir aschi ditg che la dimensiun da neiv ei aschia che las lavinas pericliteschan buc infrastructura. In semegliont indrez ei vegnius installaus avon entgins onns en Val Tujetsch dretg dil Rein dado Selva. Pil territori dalla Val S. Placi – medemamein sin intschess dalla vischnaunca da Mustér – propona Clemens Berther in sistem cun survigilonza da radar. Sin fundament da quei indrez tecnic – semeglionts a quel ch’ei oz en funcziun ella Val Lumpegna – vegnessen autists e locomotivists orientai ad uras che la lavina ei rutta ora.
Cun planisaziun da via d’untgida
Tenor Berther duein quels indrezs novs vegnir coordinai era cun in eventual project per ina nova via d’untgida pil vitg da Mustér. Avon rodund 25 onns ei la varianta cun in sviament el sid dil vitg vegnida elavurada en in concept da traffic. Quell’untgida havess menau sut Faltscharidas sur ina punt entochen giudem Salaplauna, da leu digl ur el sid da Salaplauna siadora entochen Acla da Fontauna. Dacuort ei denton era vegniu discutau en suprastonza communala da Mustér davart ina varianta cun in tunnel el nord dil vitg da Mustér. Quel savess sut circumstanzias sligiar il problem dil prighel ella Val S. Placi ed ella Val Clavaniev. «En cass ch’ei vegn realisau ina via d’untgida duei quella haver ina lingia che minimescha il prighel da lavinas dalla Val S. Placi. En cass d’in tunnel sesligiass il problem secapescha da sesez», di Berther. El constatescha che la via denter Sumvitg e Mustér sto adina puspei vegnir serrada e che bia glieud ei pertuccada da quella mesira, denter auter era glieud da vacanzas. La problematica pil prighel da lavinas ch’il vast territori sisum la Val S. Placi procura ha adina puspei dau da discutar ils davos onns e decennis. Aschia ei denter auter era gia vegniu tematisau l’idea da construir lavineras en parts veramein exponidas.
Pliras unfrendas mortalas
La gliesta dallas lavinas ch’ein sederschidas ella Val S. Placi ils davos tschentaners ei liunga ed adina puspei han ellas periclitau casas, clavaus e vias, pretendend era unfrendas mortalas. Ina dallas pli grevas catastrofas datescha digl onn 1459. Lu ha la lavina destruiu pliras casas e pretendiu 16 unfrendas mortalas. Las casas sesanflavan probablamein sigl areal dil hotel Disentiserhof dad oz. Empremas informaziuns che la via cantunala ei stada serrada pli liung temps pervia dalla lavina ch’era vegnida a val dateschan dil schaner 1893. Dils onns suandonts entochen oz dat ei biaras informaziuns davart lavinas ch’ein vegnidas a val, per part entochen a Brulf. Ils 9 da fevrer 1978 ei la lavina vegnida entochen a Sontget e spel hotel Disentiserhof ed exact sis onns pli tard ei bein la pli gronda lavina ch’ei oz aunc a biars en memoria vegnida a val ed ha pretendiu in’unfrenda mortala. La punt dil stradun cantunal e quella dalla Viafier retica ein vegnidas destruidas. La punt dalla viafier era dil reminent 90 onns veglia. Exact 15 onns pli tard ei la lavina vegnida entochen sper via cantunala, silsuenter eis ella buca pli stada aschi engiu. Suenter la lavina da 1975 ch’haveva medemamein contonschiu la via cantunala, denton senza caschunar pli gronds donns, ein ils uors da mintga vart dall’aua vegni construi e suenter la lavina da 1984 ei quel dalla vart da Faltscharidas vegnius prolungius. Senza quels rempars havess la lavina da 1984 probablamein caschunau ina aunc pli gronda catastrofa.
Lavinas era ella Val Lumpegna
Buca meins cuorta ei la gliesta cun las lavinas ella Val Lumpegna. Dils onns 1951 entochen 1967 ein tschun eveniments registrai cun donns vid la via e l’infrastructura dalla Viafier retica. Ils onns 1980 ei igl indrez d’alarm per la Val Lumpegna vegnius installaus. Sin fundament da quel san ils autists, respectivamein ils locomotivists, vegnir avisai ad uras quei mument che la lavina ei rutta ora. Vegnan quels signals respectai, duessen negins vehichels e trens esser sin las duas punts quei mument che la lavina vegn a val. Igl exempel dils 6 da fevrer 2003 muossa ch’il sistem funcziuna. Plirs autists ein vegni da frenar quei mument che la cazzola ei vegnida cotschna e sesanflan da miezdi allas 12.45 buca sin la punt il mument che la lavina ei vegnida a val.
Gust da leger dapli?