Raritads egl archiv dalla Foppa

(anr/abc) Il zercladur 2019 vegn ei treis onns ch’in’uniun ei seformada ella Foppa cugl intent da fundar in archiv cultural. Il president dall’uniun Archiv cultural Foppa e contuorn, Jan-Andrea Bernhard, ha dacuort finiu in inventari dallas raritads ch’igl archiv ha retschiert. Il plevon da Vuorz e Schnaus ha liunga experientscha cun archivs, documents e cudischs vegls. Per Jan-Andrea Bernhard eis ei ina dallas domenas centralas. Ton sco archivari dalla baselgia cantunala evangelica dil Grischun ed era sco docent privat per historia ecclesiastica all’Universitad da Turitg eis el ina persuna cumpetenta en fatgs da cudischs vegls e rars. Sia experientscha vegn era dabien agl Archiv cultural Foppa. Dacuort ha Bernhard terminau igl inventari ch’el ha fatg dallas raritads che quei archiv posseda. Ils davos treis onns han numerus donaturs confidau cudischs e documents veglianders ch’ein uss en in liug segir. Quei ch’ei stau conservau duront decennis sil surcombras en truccas ni en combras havess senz’auter saviu anflar la via ella deponia da rumians a Rueun. Glieud attaschada alla cultura e historia dalla regiun ei engrazieivla ch’ei dat ussa, era a Rueun, in liug adattau e dign per tala rauba.

Bibla da Bifrun

Sco Bernhard scriva en siu rapport ein bunamein 150 cudischs stampai avon igl onn 1815 conservai egl ACF. Treis quarts seigien stampats romontschs, cunzun egl idiom sursilvan. Mintgamai diesch pertschien ein screts en latin e tudestg, entgins els lungatgs talian e franzos. Bunamein 75 pertschien dallas raritads hagien ina data da stampa dil 18avel tschentaner, 15 pertschient dil 17avel e 10 pertschien dall’entschatta dil 19avel tschentaner. Treis tetels ch’igl archiv dalla Foppa conserva derivan dil 16avel tschentaner. Quels s’audan pia tiels pli vegls cudischs romontschs. Ord vesta historic-spirtala ha igl archivar constatau ch’in tschunavel dils cudischs ha in connex catolic e rodund 70 pertschien in reformau. Ils ulteriurs cudischs seigien da valetar tenor lur tematica, vul gir cudischs che pertuccan la litteratura antica, medischina, historia, lungatg, scola ni filosofia.

Ils rodund 120 cudischs antics romontschs derivan tuts – cun in’excepziun – ord il 17avel e 18avel tschentaner e cumpeglian cunzun litteratura religiusa. L’excepziun ei lu era particulara, igl ei numnadamein la bibla che Jachen Bifrun ha schau stampar 1560. Igl ei l’emprema scartira enconuschenta en lungatg romontsch. Tiels 120 cudischs religius han 90 pertschien in origin reformau e 5% in catolic. Ils ulteriurs cudischs rars pertuccan la sparta «retoromanica», quei ein cudischs da lungatg e da scola, cunzun litteratura edificonta e cudischs da cant. Denter auter renda Bernhard attent a tschun exemplars dil psalter da Grass, treis dalla «La vusch da Deus» da Baxter, tschun exemplars «Praxis pietatis» da Gaudenz. Igl interess per la scolaziun religiusa ella Foppa d’avon 400 onns attesta la «Biblische Historien», ediu da Willy, ei ha quater exemplars dil catechissem da Gabriel sco era en tut siat biblas sursilvanas da 1648 e 1718.

Aeneis da Vergil

Il connex catolic attestan perencunter singulas ovras romontschas, denter auter «La glisch sin il candalier» edius 1685 da Zacharia de Salò, lu dad Augustin Wendenzen («La vita da Nies Segner») da 1675, da Carli Decurtins ein «La mira da bein morir» cumparius il 1729 sco era ils «Evangelis ad Epistolas» che sur Balzer Alig ha ediu 1674 en sursilvan.

Tiels cudischs religius els lungatgs latin e tudestg ha igl archivar registrau oravontut duas raritads custeivlas: Ei ha duas ediziuns dil reformatur da Genevra Jean Calvin «Institutio christianae religionis» da 1569 e 1637.

Ils cudischs religius en latin han in connex catolic ed els sedrizzavan plitost a spirituals. Aschia posseda igl ACF plirs breviers, lecziunars e cudischs dils uffecis. Tier las raritads s’auda era in priedi tudestg dil predicatur alla cuort austriaca Johann Nepomuck Tschupick dad Augsburg (1786–1804). Dallas ovras buca retoromanicas ein rodund 30 tetels inventarisai, la mesadad ei buca da derivonza religiusa. En siu rapport menziuna Bernhard divers cudischs ord las spartas historia, scola e litteratura: Sper «Aeneis» da Vergil (Venezia 1795) en talian, il renomau «Raetia» da Guler (ediu a Turitg 1616) ni la «Romana Historia» da Livius, cumpariu 1622, dat ei era cudischs per scola e studi. Denter quels ein registrai la «Elementa philosophiae recentioris» (Leipzig 1755), il «Practische Rechenschüler» (Frankfurt a.M. 1765) ni Fäsis Staats- und Erd-Beschreibung (Zürich 1768).

Cudischs da famiglias

Las famiglias devan pli baul vinavon ils cudischs d’ina generaziun a tschella. Tier las raritads che Bernhard ha inventarisau ha el constatau pintgas rimnadas da cudischs dallas famiglias (de) Cadonau (Vuorz), de Castelberg (Castrisch), Coraj (Vuorz) ni Caprez (Trin). Ulteriuras schlatteinas dalla Surselva ein medemamein representadas, aschia Arpagaus, Cabalzar, Cagieri, Candrian, Coray (Laax), Casanova, Joos, Lutta, de Mont, Risch, Sac, Sievi e Spescha. Da menziunar specialmein ei era in exemplar dalla «Institutio» da Calvin che fuva en possess da Fortunat (Men-Fort) Gabriel, il fegl da Steffan Gabriel, e l’ediziun «Missae defunctorum», stampau ad Antwerpen 1717. Quei cudisch s’udeva alla pervenda da Ladir. Tier la «Glisch sin il candalier», stampau a Cumbel 1685, ei scret el cudisch dalla possessura MEnga Arpagaus.

Igl archiv ei publics. Igl access ei garantius era sur la pagina www.archiv-cultural-foppa.ch. Adressa da posta: Archiv cultural Foppa e contuorn, Via principala 24, 7156 Rueun,

081 920 15 15.