Datas en favur da regiuns cun terren schelau permanent

Da Hans Huonder / anr

Las temperaturas carschentas sigl entir mund semuossan claramein era ella situaziun dallas regiuns cun scheltira permanenta. In studi cun indicaziuns cumparegliablas documentescha che la temperatura en diesch meters profunditad da tuts territoris cun scheltira permanenta ei carschida per 0,3 grads denter 2007 e 2016. En Sibiria ei schizun vegniu constatau in augment dalla temperatura el terren da rodund in grad. Il studi ch’ei vegnius presentaus dacuort el magazin d’online Nature Communications ei vegnius fatgs dalla Reit dalla scheltira permanenta internaziunala GTN-P. Las informaziuns e datas publicadas da quella muossan che rodund in sisavel dalla surfatscha da nies planet ei territori cun scheltira permanenta. Quei munta ch’il terren ei schelaus leu nuninterruttamein silmeins dus onns. Ellas pli biaras regiuns ei la ferdaglia denton duront biars millennis egl intern dalla tiara. Aschia sa la scheltira permanenta esser el cass extrem entochen en ina profunditad dad 1,6 kilometers. Surtut ell’arctica nezegian ils carstgauns la scheltira permanenta sco fundament per lur casas, vias, pipelines e plazzas aviaticas. En connex cun las midadas carschentas piardan quels fundaments lur stabilitad. La consequenza ein enorms donns. Il terren pertuccau da scheltira permanenta cuntegn era restonzas conservadas da plontas ed animals. Duess quei material organic luar parallelmein cun la scheltira permanenta vegnessen las restonzas decumponidas entras microorganissems. Quei process caschunass dioxid carbonic e metan ed entras quels savess la temperatura globala crescher entochen igl onn 2100 per ulteriurs 0,13 entochen 0,27 grads celsius.

Lavur duront diesch onns

Per l’emprema ga muossa in studi uss en tgei dimensiun che las temperaturas el terren cun scheltira permanenta ein carschidas ils davos onns sigl entir mund. Per arrivar a resultats documentabels han perscrutaders dalla Reit dalla scheltira permanenta internaziunala GTN-P mesirau diesch onns la temperatura dil terren cun agid da ruosnas furadas ell’arctica, l’Antartkis sco era en differentas regiuns da muntogna sigl entir mund. Las datas ein vegnidas recaltgadas en profunditads da dapli che diesch meters. Aschia han influenzas stagiunalas sin las temperaturas saviu vegnir exclausas. Sco quei ch’ils perscrutaders communicheschan ein las mesiraziuns vegnidas fatgas cun agid da 154 ruosnas furadas. Diesch onns ein las datas vegnidas registradas regularmein. Cumpletaus vegn il studi cun las differenzas da temperaturas annualas. Sin fundament da quellas datas ei vegniu constatau che la temperatura el terren dalla scheltira permanenta ei carschida da 2007 entochen 2016 en 71 da 123 loghens da mesiraziun. En tschun loghens ei la scheltira permanenta schizun luada duront quei temps. En dudisch loghens ei la temperatura el terren sesbassada ed en 40 loghens, denter auter egl ost dil Canada, el sid dall’Eurasia ed ell’Antarctica, eis ella restada constanta.

Plus d’entochen in grad

Il pli fetg ein las temperaturas carschidas ell’arctica. «Leu ein las temperaturas el terren cun scheltira permanenta carschidas en quels diesch onns ella media per 0,39 grads celsius», rapporta il primautur dil studi, Boris Biskabron, commember dalla gruppa da perscrutaziun «sistems digl ambient en territoris polars» dil post da perscrutaziun digl Institut Alfred Wegener a Potsdam. El nordost ed il nordvest dalla Sibiria ein las temperaturas schizun carschidas per 0,9 grads celsius e dapli. En cumparegliaziun: La temperatura dall’aria ei carschida en quellas regiuns la medema perioda da temps ella media per 0,61 grads celsius. Pli el sid, en territoris arctics cun ina cumpart da scheltira permanenta da pli pauc che 90 pertschien dil territori, ei la temperatura el sutterran carschida ella media per 0,2 grads celsius. «En quellas regiuns dat ei dapli neiv. Quella isolescha allura la scheltira permanenta en fuorma d’in iglu. Igl unviern salva la neiv la ferdaglia el terren, quei che meina ella media a pli aultas temperaturas. La primavera reflectescha la neiv l’irradiaziun dil sulegl e protegia aschia il terren da temperaturas memia cauldas», constatescha Biskaborn. Ils perscrutaders constateschan in augment dallas temperaturas era en territoris cun scheltira permanenta dallas muntognas aultas sco era ell’Antarctica. Las temperaturas el terren schelau permanentamein dallas Alps, il Himalaia ed ellas muntognas da tiaras dil nord ein carschidas ella media per 0,19 grads celsius. Ellas ruosnas meins profundas ell’Antarctica han ils perscrutaders nudau in augment dalla temperatura da 0,37 grads. «Quellas datas documenteschan che la scheltira permanenta vegn buca mo influenzada localmein ni regiunalmein dil clima, mobein va pli u meins pei a pei cun la midada dil clima global. La consequenza ei che l’aria sescaulda marcantamein ell’arctica e ch’ella meina cheutras a pli grossas cozzas da neiv. Quellas cundiziuns influenzeschan era la temperatura el terren», di Guido Grosse, menader dalla secziun dalla perscrutaziun dalla scheltira permanenta agl Institut Alfred Wegener.

Monitoring drova rama instituziunala

Las enconuschientschas recaltgadas en connex cun quei studi ein ils fretgs d’ina collaboraziun internaziunala da perscrutaders da 26 tiaras. La gronda part dallas ruosnas ch’han surviu per mesiraziuns ein vegnidas furadas igl onn polar 2007/08 ed equipadas cun instruments da mesiraziun. Lu eis ei reussiu da far las empremas mesiraziuns dallas temperaturas dalla scheltira permanenta. Dapi lu ein las datas vegnidas registradas regularmein mintg’onn da varga 50 gruppas da perscrutaders. Ella reit virtuala GTN-P ein ils resultats allura vegni rimnai, standardisai ed han aschia saviu vegnir cumparegliai. «Saver mesirar las temperaturas dalla scheltira permanenta sigl entir mund e da far accessiblas las datas en ina banca da datas ei d’eminenta impurtonza – buca mo pils perscrutaders, magisters e communicaturs, mobein era per biars auters utilisaders», di Hanne H. Cristiansen, co-autura dil studi e presidenta dall’Associaziun internaziunala dalla scheltira permanenta (IPA). «La temperatura dalla scheltira permanenta s’auda tier las variablas dil clima renconuschidas», di la perscrutadra. Las informaziuns seigien d’engrau oravontut per las regiuns dalla scheltira permanenta nua ch’il terren seigi gia sescaldaus, per part luaus ed hagi cheutras gia caschunau gronds donns damai ch’il fundament seruschna, baghetgs e vias piardan cheutras lur stabilitad. Per quei motiv duein las mesiraziuns ellas ruosnas vegnir fatgas era egl avegnir.

Biars projects pigns

En cumparegliaziun cun l’observaziun dall’aura dat ei ella perscrutaziun dalla scheltira permanenta negina instituziun internaziunala che lavura tenor igl exempel dall’organisaziun mundiala dalla meteorologia e che colligia aschia interess naziunals.

Tenor ils perscrutaders fuss ina tala organisaziun necessaria per coordinar impurtontas mesiraziuns scientificas, mo era per garantir ils posts d’observaziun a liunga vesta. Las ruosnas ella scheltira permanenta ed ils sensoris da temperatura installai lien ein biars projects pigns da singulas gruppas da perscrutaders. Senza ellas dess ei buca quellas mesiraziuns. Il «Global Terrestrial Network for Permafrost» (GTN-P) procura in sistem da management da datas sin basa da web (gtnpdatabase.org).

Quel ha saviu vegnir sviluppaus cun agid da daners da promoziun dall’Uniun europea en collaboraziun cugl Institut Alfred Wegener ed il Portal Arctic dall’Islanda.