Sensibilisà pels bsögns da la sulvaschina

DA FLURIN ANDRY / ANR

In occasiun d’ün’acziun cumünaivla sun gnüdas infuormadas in Val Müstair 150 persunas chi fan gitas culs skis o cun gianellas. Scienziats e chatschaders tils han rendü attent a la necessità da na disturbar d’inviern la sulvaschina. «La megldra protecziun da la sulvaschina dürant l’inviern es la quietezza», han infuormà in dumengia passada impiegats dal parc natüral Biosfera Val Müstair e commembers da la Società da chatschaders Turettas ad alpinists pronts per far gitas culs skis ed a spassegiaders in gir cun gianellas. Tut part a l’acziun ha eir il guardgiasulvaschina Jon Gross da Tschierv. «No vain plaschair per quels chi van in gita cun skis e gianellas chi’d es ingon uschè ün bel inviern», disch Gross, «els dessan però minimar tant sco pussibel il disturbi pella sulvaschina e respettar las zonas da quietezza.» Yves Schwyzer, il manader da la partiziun natüra & cuntrada da la Biosfera Val Müstair, declera co chi han organisà il di suot l’insaina da la sensibilisaziun pels bsögns da la sulvaschina dürant l’inviern.

«Sainza il daint da muossar sever»

Ils partenaris dal parc natüral, la guardgiasulvaschina e chatschaders s’han scumpartits in dumengia in plüs lös, a Fuldera, a Lü, a Tschierv e sü Buffalora. «Quai sun tuot lös ingio chi cumainzan las gitas culs skis o cun gianellas», disch Schwyzer. Ils quatter teams da scienziats e chatschaders nun han gnü da spettar lönch fin chi sun rivadas persunas cun skis o cun gianellas. «In tuot vaina dombrà var 120 giasts ed üna trentina dad indigens chi laivan giodair il di süls ots. Quai muossa quants chi sun in gir pro no d’inviern, schi’d es uschè bell’ora sco in dumengia.« Il böt da l’acziun cumünaivla d’eira da sensibilisar a tuots pels bsögns da la sulvaschina dürant il greiv temp d’inviern. Els nu laivan però far quai cul daint da muossar moralic: «Nos intent d’eira da realisar üna sort acziun positiva, chi renda attent ad alch dond pais al positiv, in dumengia al plaschair dad esser dadoura e giodair la natüra, e na al negativ, vo be disturbaivat», declera l’impiegà da la Biosfera Val Müstair, «avant co tils infuormar vaina dat ün regalin, ün ‘Jauer Power’, ün bastunet dutsch chi vain prodüt in Val e chi dà forza.»

Infuormà eir davart las 
zonas da quietezza

Als giasts hana scumparti ün plan cun sü la zona da pos pella sulvaschina illa regiun. «No tils vain declerà chi saja indispensabel da respettar quista zona, mincha disturbi significha nempe stress pella sulvaschina, ella sguazza energia e quai po avair consequenzas mortalas pellas bes-chas.» Implü tils hana dat eir ün flyer chi infuormescha co chi’s po far sport d’inviern pigliond resguard a la sulvaschina. In quel sun indichadas las reglas co chi’s dess as cuntgnair per minimar il disturbi. «Resta i’l god süllas rutas e sendas segnadas, uschea po la sulvaschina s’adüsar a l’uman», es üna da quellas reglas. Ün’otra es dad evitar da s’approsmar als urs dal god o a surfatschas libras da naiv: «Quai sun d’inviern ils lös preferits da la sulvaschina.»

Eco positiv da vart 
da giasts ed indigens

Sco cha Gross e Schwyzer dischan sun stattas las reacziuns da la glieud ch’els han infuormà per gronda part positivas: «La glieud ha predschà da gnir orientada davart la situaziun da la sulvaschina e che chi pon far per tilla schaniar», manzunan els, «i nun es stat ingün chi vess dit da til laschar in pos cun nossas infuormaziuns.» Ils alpinists chi fan gitas culs skis sun, sco cha Schwyzer ha agiunt, suvent commembers dal Club Alpin Svizzer e per regla infuormats ter bain in connex culla sulvaschina: «Ils gianellists invezza han main experienza e d’eiran perquai grats da survgnir da no las infuormaziuns co chi’s dess as cuntgnair d’inviern illa cuntrada muntagnarda.» Ils partenaris han eir rendü attent a las paginas d’internet chi güdan a planisar las gitas invernalas: www.respektiere-deine-grenzen.ch e www.wildruhe.ch.