Il davos giavisch

Da Pieder Caminada*

Jau na tutg betg tar ils umans che legian en la gasetta sco emprim las annunzias da mort. Ma insacura arriv er jau tar las annunzias da mort. E là legel jau adina puspè frasas sco: «Sin giavisch dal defunct n’ha betg lieu in funeral.» Nagina dumonda, il davos giavisch d’in defunct duess ins respectar. Ed ils blers fan quai era, la fin finala è quai il davos ch’ins po anc far per in char defunct.

Jau na ma regord betg ch’ins pudeva leger frasas sco la surmenziunada pli baud en las annunzias da mort. Sch’insatgi muriva aveva natiralmain lieu in funeral – per il solit collià cun in servetsch divin. Ma la societad è sa midada. Blers èn sortids da la baselgia, na vulan avair da far nagut pli cun questa instituziun. Era quai è da respectar. Resta pia la dumonda sch’i na pudess betg er esser in funeral senza servetsch divin. Ma perfin quai para da vegnir ord moda plaun a plaun. Forsa perquai ch’ins na vul avair da far nagut pli cun la mort? Forsa perquai ch’ils parents vulan esser sulets en lur malencurada? Tuttina quant fitg ch’ins sa sprova, i na vegn mai a gartegiar a nus da stgatschar la mort. La mort tutga tar nossa vita. Ed ella tschiffa mintgin da nus – pli baud u pli tard.

Ma enavos tar il funeral. Il funeral è in ritual. Ubain sco che Karin von Flüe di en ses cudesch «Letzte Dinge»: in «usit solen». A mai na vegn endament spontanamain nagina cultura che n’enconuscha nagins rituals suenter la mort d’in uman. Intgins paran a nus schizunt curius: per exempel sch’ina fulla sbraginta porta ils uschenumnads «martirs» suenter in attentat da suicid be paucas uras pli tard tras las vias. Tge sentiment evochescha quest «ritual politic» tar ils parents?

Rituals fan per regla senn, han ina muntada pli profunda. Ins na fa els betg mo a chaschun d’in mortori, mabain er a chaschun d’ina naschientscha, dal cumenzament da scola ubain da la maridaglia. Els èn spartavias impurtants en nossa vita. Or da mes puntg da vista han ils rituals da la mort ina muntada tut speziala en quest ciclus da rituals perquai ch’els levgeschan il cumià als survivents – e cun quai n’èn betg mo manegiads ils members da la famiglia. La tradiziun populara tudestga na di betg mo per casualitad: «Geteilte Freude ist doppelte Freude, geteiltes Leid ist halbes Leid.»

Mintga giada ch’jau legel pia puspè la frasa ch’i na dettia nagin funeral fa quai smirvegliar mai. Il ritual da la mort – tuttina tgenin ch’ins fa la finala – è in’occasiun da prender cumià communablamain d’insatgi. E quest prender cumià communabel consolescha. Gist era la parentella, sch’ella senta che betg mo ella ha pers in uman.

Ubain cler e bain: Ils rituals da la mort n’èn betg qua per ils defuncts, mabain per ils survivents. La cussegliadra da rituals Birgit König ha chattà ina formulaziun main crassa: «Decisiv è ch’ins chattia ina furma che correspunda per l’ina a l’uman trapassà, e che tutga per l’autra ils survivents.»

* Pieder Caminada è mainaproject scolaziun e redactur tar la «Südostschweiz». El è creschì si a Glion en in ambient per gronda part tudestg e viva oz en il vitg rumantsch da Castrisch.