D’in svilup pauc legreivel

Da Hans Huonder / anr

Els Cuntrasts da dumengia proxima presenta Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) il film «Onn per onn pli paucs – l’exempel da la Val Medel». Ier sera ei la producziun da Bertilla Giossi vegnida mussada en fuorma d’ina premiera a Curaglia. La Val Medel che fuorma territorialmein era la vischnaunca da Medel ei ina da biaras vischnauncas periferas en muntogna che pitescha dalla depopulaziun. En tiara romontscha eis ella la vischnaunca ch’ha stuiu nudar la pli gronda reducziun d’habitontas ed habitonts ils davos diesch onns. Cun 17 pertschien ei la sminuaziun considerabla. Oz vivan aunc 366 persunas ella Val che sestenda dallas Ruinas entochen al hospezi da S. Maria. El temps che Medel ha piars tons vischins ei il diember d’habitonts carschius el cantun Grischun per 4,8 pertschien. En Surselva ha ei dau da 2007 entochen 2017 in minus da 3,2 pertschien. La redactura Bertilla Giossi ha nezegiau quei svilup negativ per serender ella Val e confruntar vischinas e vischins cun quella tendenza pauc legreivla e tgei ch’ella munta pigl avegnir. Glieud da tutta vegliadetgna ei vegnida a plaid.

Reducziun dapi 1960

La sminuaziun dil diember d’habitonts ei buc in fenomen spirontamein dils davos onns. Igl onn 1900 dumbrava la vischnaunca da Medel 536 habitonts e 1950 schizun 614. Naven dils onns 1960 ei la sminuaziun lu sefatga cuntinuadamein. 1995 deva ei a Medel 488 habitonts, da quei 87 affons. 137 persunas ni 28 pertschien dalla populaziun eran ella vegliadetgna da pensiun. Ussa vivan aunc 366 persunas ella Val Medel. El film da Giossi seregorda igl anteriur magister Linus Beeli: «Famiglias cun siat entochen diesch affons era la regla ella Val.» Igl onn 1965, cura ch’el ha entschiet a dar scola a Curaglia, ha el surpriu l’emprema classa cun 25 scolaras e scolars, zatgeinins era da luvrers jasters engaschai da gliez temps vid la construcziun dils mirs da fermada sisum la Surselva. La primavera vargada ei la scola a Curaglia vegnida serrada sco davosa ella Val Medel. Dapi lu van tuts scolarets e scolars a scola a Mustér, quei che las mattatschas ed ils mattatschs dil scalem superiur fan gia dapi entgins decennis. L’escha dalla casa da scola a Platta ei serrada dapi decennis. Sco la scola han denton era differentas societads ed uniuns giu il medem destin ils davos onns. Aschia la societad da musica. Muort munconza da musicantas e musicants activs ha ella stuiu decider igl atun da calar. Oz detti ei autras pusseivladads da sedivertir e da far musica communablamein. Las reacziuns dalla populaziun sin la decisiun da calar da sunar seigien stadas fetg magras, constatescha igl anteriur musicant Mario Pally.

Il contact maunca

Il film dad RTR muossa en ina fuorma fetg autentica e sincera co la populaziun dalla Val Medel patratga e sesenta en quei temps. Ei seigi tut curios, il contact maunchi savens. Ei dessi bein aunc lavur per in ni l’auter ella Val, mo la lavur persula seigi para buc il sulet criteri da restar ni da vegnir en Val Medel. Ina consequenza ha il svilup negativ era pil commerci, concret per la stizun el vitg. Schegie che differents vischins vesan quella era sco liug da sentupada eis ella sin combas falombras. La menadra Anna Acton constatescha: «Mintga vischin che miera ei in client pli pauc.» Il menaschi possi buca purtar sesez, la stizun vegni ad haver grev da surviver. In moviment ha ei tonaton dau en Val Medel. Dalla Bassa ni schizun digl exteriur ei vegniu glieud ch’ei stada promta da surprender menaschis purils. Per gronda part sesentan els integrai bein. Pil president communal Rico Tuor che vegn medemamein a plaid el film ei igl avegnir dalla vischnaunca da Medel era ina damonda dalla convivenza, vul dir dalla promtadad dalla glieud da viver ensemen e da collaborar. Ferton ch’ils ins deploreschan la depopulaziun e las consequenzas cumbinadas cun quei svilup fan auters plitost paucs quitaus. Tgi che vegli ir, dueigi ir.

Cuntrasts: «Onn per onn pli paucs – l’exempel da la Val Medel» dumengia, ils 10 da mars 2019, 17.25 sin SRF 1 ni sin rtr.ch/play. Repetiziuns: mesjamna, ils 13 da mars 2019, 09.10, 10.10 ed allas 13.15 sin SRF info; gievgia, ils 14 da mars 2019, 11.30 sin SRF info; sonda, ils 16 da mars 2019, 17.15 sin SRF 1.