«Risguard pretenda 
per tiu patratg» (Muoth)

da Florentin Lutz

En vesta als problems ecologics, economics e socials da nies planet ein las objecziuns suandontas negligiblas. Vegnan ellas tonaton publicadas cheu, grazia alla redacziun, succeda quei per mia higiena psichica s’occupond dalla discrepanza denter mi’attaschonza al lungatg-mumma e la realitad linguistica dil romontsch. Igl ei d’anflar sper il DRG monumental in fetg ault diember da lavurs scientificas fetg interessantas e profundas sur dil romontsch e fetg biaras lavurs per l’applicaziun dils idioms sco igl excellent vocabulari e dicziunari cumparativ dad A. Decurtins, la grammatica interessantissima dad A. Spescha e numerusas lavurs ortograficas dad auters filologs.

Ina sparta denton eis ei ch’ei vegnida alla cuorta: la sintaxa. Ella ei ina funcziun centrala dil lungatg che regla la successiun e modificaziun dils cuntegns dils differents members dalla construcziun. Ella ei l’architectura pil cuntegn dalla construcziun. Il romontsch da scartira – il plidau ei in auter register – ha in’architectura pli e pli roman-tudestga. Per exempel: per tudestg vegn igl object negaus da prinzipi cun igl adjectiv «kein». Per romontsch – en tut ils idioms e rg – vegn igl object negaus cun negar il verb: «Miu bab ha buc auto» corrispunda a: «Mein Vater hat kein Auto.» Negin vegn applicaus preponderontamein sco pronom ella litteratura romontscha e buca sco adjectiv. Quei sa per exempel vegnir constatau sin fundament dalla cd «Gion Deplazes. Ovras cumpletas 1–14. DRG 6.» Dapi entgins onns daventa la funcziun da negin sco adjectiv – pia alla moda tudestga – adina pli e pli frequenta el lungatg scret: «Il Grischun ei negin cantun turistic» (LQ 2018,14-9, 3), enstagl da: Il Grischun ei buc in cantun turistic, ni: Ei dat negin plaz pli per historias da far fein (LQ 2018,7-6, 16), enstagl da: ei ha buca pli plaz per historias…», ni era: «Val Medel nagina musica, nagina uniun da dunnas?» (LQ 2019, 7-3, 5), enstagl da: Val Medel buca pli musica, buca pli uniun da dunnas? Ni era: «Sia candidatura saja nagina surpraisa (LQ 2019,15-1, 2), enstagl da: Sia candidatura na saja betg ina surpraisa. Ed era: «pavlar è nigna opziun» (LQ 2019, 21-1, 8), enstagl da: pavlar è betg’in’opziun. Quei diever adjectival da negin ei fetg frequents. Ei para sco sche tut sappi tgei ch’ei sintacticamein romontsch ni rumantsch. La grammatica quescha en caussa. Pia eis ei buca da smarvigliar che ni scolasts ni scolars ein cunscients dalla negaziun per romontsch. Ei valess la peina da seprofundar ella maniera romontscha d’exprimer ils patratgs. Tgi che sa dapli, munglass podà veramein saver dapli.