«Las pizzas dumondan betg scu tgi te ast nom»

(pb) Actualmaintg ègl staschung ota da far turas da skis. Ena disciplina da sport e taimp liber tgi ò gia en boom igls davos decennis. Gio quasi 60 onns ò egn da Riom ena relaziun fitg speziala cun las pizzas. Ed er anc ossa cun 73 onns vo el levamaintg da piz tar piz. Stad ed anviern. Batist Schmid è naschia igl onn 1946 a Riom e veiva anc oz a lò. Da chels onns eran las pizzas per igls indigens betg ensatge tgi ins leva contanscher. Anzi, ellas eran atgnamaintg en prievel permanent cun lavegnas d’anviern e bovas da crappa e da buaditsch la stad. Igls pours eran sur onn an muvimaint e vevan betg igl basigns dad eir anc da lour taimp liber se per las pizzas. Igl pi manevel rivavan els a chellas cun far fagn da colm u eir per la biestga se per las alps.

Antras blera lectura

Uscheia ègl remarcabel tgi Schmid è gio sa fatschanto bod dallas pizzas. E lò an spezial digl fenomen dallas lavegnas. Da tgesa seia nia chel interess an mintga cass betg. El veva santia a rachintar da Peder Steier, numno Petsch, da neiv e lavegnas. Chel era sto divers onns segl Säntis scu guardian dalla staziun dall’ora. El veva er codeschs tgi sa fatschantavan scientificamaintg da chel tema ed an spezial er dallas lavegnas. Igl mattatsch era schi impressiuno da chella lectura tgi el veva detg a sies bab: «Ia less davantar en grond expert da lavegnas!» Chel interess ò alloura mutivo el an general dad esser an muvimaint ed adegna daple vers las pizzas. Sen la dumonda sen tge piz tgi el seia sto igl pi amprem stegbia el en bel mument e dei alloura: «Ma propa franc na sunga betg, ma ia suppon tgi chegl seia sto igl Piz Mez.» Oz davanto en piz turistic per tals tgi vottan galdeir ena bela cursa a val.

Schmid, adegna ligiond daple codeschs sur digl alpinissem ed an chel connex er sur dalla situaziun dalla neiv e las lavegnas è veiramaintg davanto adegna daple en expert ainten chella tgossa. Pero betg en expert per la publicitad, mabagn per sasez. Adegna daple giond sez se vers las pizzas ed er vasond ainten la practica chegl tgi el veva ligia.

Digl reminent veva el er blers oters interess e chels tschartgeva el da cuntentar cun liger bler.

Da Surses anor…

Per Schmid ò alloura antschet gio scu gioven en taimp detg intensiv cun la nateira an general e cun las muntognas an spezial. El ò fatg en amprendissadi da serer ed er luvro divers onns segl mastier per alloura surpiglier en post tar las pendicularas a Savognin e star lò durant 30 onns. Ed ossa è el gio otg onns pensiuno. Ma adegna digl sies taimp liber, cundiziuno l’ora adattada, tiravigl el se vers las muntognas. Igl amprem sen las pizzas aint igl conturn: «Sen las pizzas da Surses sunga sto se sen tottas. Sen bleras da stad ed anviern.» Siva èn igls tschertgels davantos adegna pi gronds. E gio aint igl Grischun dattigl bleras e belas muntognas e da chellas er diversas prominentas tgi el ò naturalmaintg er fatg, scu igl Piz Palü ed igls pizs digl Bernina. Da lò so el anc en’episoda digl Biancograd. Anc cun oters ansemen eran els rivos da stgeir tar la tgamona Marco Rosa. E chella era sarada, sainza tgi els vessan savia. Uscheia on els stuia scliviglier da stgeir giu dalla Fortezza ed or da Val Morteratsch. Ena tgossa dètg privlousa.

La regiun digl Valleis canoscha Schmid er dètg bagn ed er sen igl pi ot piz dalla Svizra, la «Dufourspitze» (4634 m), è el gio sto. Ed er igl Mont Blanc (4807 m), igl pi ot piz dall’Europa, totga tar igl sies palmares scu alpinist. Las pizzas prominentas ainten oters continents on alloura interesso el pi pac.

Sen la dumonda tgenegn da tots chels pizs tgi el vegia ascendia tgi plaia ad el igl pi bagn rasponda el siva aveir pondero en mument: «En piz n’è per en alpinist betg angal bel cun vurdar se per el. I dependa er dalla ruta da rivar sen la tschema ed alloura tge vista tg’ins ò da lò anor. Ed alloura ègl er en tant ena tgossa emoziunala. Ia less deir tgi igl Piz Platta è per me schon igl piz preferia.»

Dallas regiuns da muntogna è el zont fascino dalla Bergiaglia. Er schi el è p. ex. betg sto sen la Fiamma u sen igl Piz Badile schi è el impressiuno da chella regiun. Chella regiun seia er ena bunga dalla crappa annò, vot deir per scliviglier.

Dus anghels pertgiraders

Er schi Schmid ò oz 73 onns schi è l’intensitad dad eir a muntogna betg davantada pi pitschna. Anzi, ossa cun esser pensiuno ò el anc daple peda. El fetscha schon mintg’onn 30–40 turas d’anviern cugls skis e madem bleras a pe la stad. Ed an vista a chella intensitad e tgi ainten las muntognas è adegna en tschert prievel e cun scliviglier anc daple ègl da star stupia tgi el ò mai gia en incap pi grond: «Ea, glez possa deir tg’ia va atgnamaintg durant chels passa 50 onns mai gia en sgrefel sen tot las turas. Ed er cun lavegnas vaia mai gia antops pi serious. Oters vaia gio gido piglier or da lavegnas, ma mez sunga mai sto pertutgia.

Schmid è pertschert tgi el vegia gia aglmanc dus anghels pertgiraders. Ed el è er pertschert tgi ins dovra en tant furtegna, en tschert risc restigl adegna.

Da l’oter mang è Schmid er adegna sto precaut e fascheva las duevlas preparaziuns per eir a muntogna. Eneda è chegl da stibgier davantor la situaziun dall’ora. Persiva dattigl oz bleras funtangas d’infurmaziun. Ed alloura la situaziun da lavegnas è, scu tgi vagn gio menziuno, er adegna sto en studi serious digl alpinist da Riom. Sa profundond ainten la litteratura dad experts ancunaschaints e dalla scienza. E chegl tgi el ligiva e registrava tschartgeva el dad adegna aveir preschaint ainten la practica sen las sias turas. «Igl pi impurtant para a me da saveir giuditgier scu tgi las spondas èn situadas. E chegl ins so gio contemplar la stad per igl anviern.» Igl vent seia cò er ena cumponenta fitg impurtanta. Chel seia igl migler architect tgi biegia ed el fetscha er las pi belas sculpturas, ma adegna oter. E las sias construcziuns seian betg sainza prievel.

I dat er situaziuns noua tgi Schmid è ia en de u dus avant manevel ad ena pizza per vurdar la situaziun ed uscheia giuditgier schi seia ruschanevel da far alloura l’ascensiun u betg. Igls meds tecnics tgi i dat oz per eir sen turas da skis seian franc bungs e dretgs, ma cun chels sulet ins reiva betg gliunsch: «Las muntognas dumondan betg scu tgi te ast nom e schi te seias forsa en alpinist renumo. Las lavegnas vignan oragiu schi las relaziuns èn losiva.»

Evenimaints dattigl adegna

Schi ins vo a muntogna èn tscherts evenimaints ed aventuras programmos. Seia chegl agl senn positiv u negativ. Gio l’ora pò influenzar chegl an tottas dus direcziuns. I pò esser ena belezza enorma, ma ins so tgi sen las pizzas pò l’ora midar fitg spert. E cun la schlet’ora crescha er igl prievel. Seia chegl antras las temperaturas, igl bletsch ed igl prievel da sglischier u la brainta tgi redutgescha l’orientaziun.

Ma er an chel gro ò Schmid betg gia incaps pi gronds. Chel cun cattar la tgamona Marco Rosa sarada vainsa gio menziuno. En evenimaint tgi è resto an buna memorgia è sto igl 1978. Schmid cun igl sies accumpagneder ed oz guid da muntogna, Geni Ballat, eran ias aint dalla Val Curtegns, se dalla Pare Neira per ascender igl Piz Forbesch sen ena ruta tgi nign veva anc fatg. Els, lò anc tots dus giovens, eran er vedlonder da rimnar experientschas. «Nous ans vevan sbaglea ainten la calculaziun digl taimp. Chegl è ena ruta tgi ins stò ple u manc angal scliviglier. La crappa è pero betg bunga ed uscheia vainsa gia pi dei tgi calculo. Ischan rivos se circa 150 m sot la tschema e gl’era nia stgeir. Uscheia riscavans betg eir anavant e vagn stuia star lò. Gl’era en li mecta exponia e cun esser gio otgover ègl nia la notg mecta freid. Telefonigns davigl betg anc. Cun betg rivar a tgesa la seira vevan chels a tgesa alarmo ageid. La dumang sen far de è sgulo surave igl helicopter ed ans ò catto. El ò laschea giu ainten la soua en func ed i vagn savia communitgier tgi seia tot an rughel ed ischan alloura rivos angiu ord atgnas forzas. Er schi vevans gia ena pulita sfardantada», sa regorda Schmid.

El rachinta er dad oter evenimaints. Uscheia tgi el seia ia pir da mezde d’anviern sen igl Crap Furo ed anc turno anavos. Dalla prestaziun manegia el tgi chegl seia sto ensatge digl pi ferm.

Gist da curt, igls 22 da favrer ò Schmid fatg ena tura tgi vegia plaschia fitg bagn cun relaziuns da neiv idealas: partia a Naz, manevel da Preda. Passos tras la Val Mulix sen la Fuorcla digl Laviner, ascendia igl laviner ed alloura fatg ena stupenta cursa a val e rivos aintadem la Val d’Err ed alloura anavant anfignen giu Tinizong. Segl program stess chest onn anc ena tura speziala. Cundiziuno tgi las relaziuns constatan. Numnadamaintg dad eir digls Mulegns segl Piz Arblatsch.

Ed ossa cun las feglias…

Cun igls sies 73 onns vo Schmid anc da pizza tar pizza scu ena plema. Ed el manegia dad atgnamaintg betg eir pi grev tgi cun 20 onns. Lò fimava el e fascheva mintgatant la sia festa. Scu tgi gl’era. El vegia ossa ena peisa da 58 kg e chegl gio onns quasi adegna segls 100 grams. El stat adegna an muvimaint ed ò uscheia la duevla cundiziun fundamentala e fò ad onn er ca. 80 000 km differenza d’otezza cugl velo.

Pi bod geva er sia donna Edith cun el sen turas. Cun aveir las mattatschas seia alloura do ena interrupziun. Ossa geia ella er puspe, pero cun en’otra filisofia. Ella fotografescha bler e dorma magari er sen las pizzas per tschiffer la dumang e la seira la dretga taimpra dalla gleisch. El seia er fitg angraztgevel anvers sia donna tgi vegia gio piglia bod las mattatschas or ainten la nateira.

Chellas mattatschas, Xandra e Zegna, èn oz carscheidas e von lour atgnas veias. Mintgatant von ellas er cugl bab sen turas e da chegl è el zont losch. Schibagn tgi chegl pudess er esser igl cuntrari.

Schmid ò dasperas igl alpinissem er anc divers oters interess. El ò er en interess general per la nateira. Ma er la politica locala e mundiala interessescha el. E chegl vala er per fatgs dall’economia sen tot igl mond. El ò er interess practics. Dus aclas ò el biagia or faschond ple u manc tot sez ed er ve dalla sia tgesa è el adegna vedlonder da far ensatge.

Fiss guid da muntogna betg sto en mastier per Schmid? El manegia pitost betg. El è pitost chel tgi vo bler sulet sen las sias turas. Digl mastier annò faschess el forsa ensatge oter. Betg tgi serer fiss sto ensatge dasperas, ma el nizigess oz an mintga cass la pussebladad da far anc ena scolaziun vetiers. El vess alloura er interess da fundar en’atgna interpresa. Chegl plaschess ad el. Ed el manegia er dad aveir tscherts talents ainten chella direcziun da martgadar: «Ia crei tg’ia savess persvader en African da cumprar ena pegna ed en Eskimo da cumprar ena schalera», dei el cun igl sies surreir en gnoul da filung.

Las muntognas nissan naturalmaintg er ad aveir ena muntada centrala. E chegl niron ellas er ad aveir igls proxims onns. An mintga cass schi dei scu tgi la sia sanadad e las sias forzas lubeschan. Oz an mintga cass vessan blers giovens fadeia da suandar el cura tgi vo vers la pizza.