Ina historia senza fin

parter

da Theo Candinas

El fuva uss en quella vegliadetgna ch’ei era uras da prender cumiau da quest mund. Quei vul dir da concluder las «Reminiscenzas d’in cuort interval terrester» sco il tetel d’in da ses cudischs era intitulaus. Lu muncava la cuntinuaziun dalla historia da sia veta, la fin, il futur. Viu dil pugn da vesta persunal, da sia atgna existenza consteva quei per franc. Mo el veva viviu quei cuort interval terrester adina cunscients ch’el fuva mo in cural en ina liunga cadeina, en la specia humana numnada el davos stan «homo sapiens sapiens». El veva giu il cletg da nescher en in’epoca nua ch’ei era pusseivel da s’orientar libramein en tut las spartas dalla scienzia. Aschia veva el era giu caschun da seprofundar en l’archeologia e la paleontolgia ch’ha mussau co il carstgaun ei sesviluppaus el decuors da millennis, gie milliardas dad onns tochen al temps dad oz. Gie, el decuors da sia liunga veta veva el viu e viviu quella ascensiun dalla massa, ligioms economics adina pli serrai, trusts intellectuals e finanzials, totalisaziun da reschims e partidas politicas, stuschadas dils cumbels en grondas fuolas, aschibein da singuls sco era da naziuns, difficultads adina pli grondas dad esser sesez, d’agir, da patertgar libramein. Tut quels tentachels dalla societad entuorn nus creschan rapid, mintgin senta e resenta quei. Quei ein tendenzas plitost negativas.Mo da l’autra vart dat ei tontas e tontas ovras e fatgs positivs, da singuls, da communitad e da pievels. La historia humana va dil prehuman al human tochen al superhuman. Tut priu plitost da scala si, dalla reflexiun, dall’intelligenza e dalla voluntad da far meglier, da star si ed ir vinavon suenter ina curdada. Tuttina essan nus aunc buc el cass dad untgir las experientschas totalitaras e da sedecider sche nus lein esser survients suttamess ni ir la via dalla libertad e dil progress. Tgei sforzs drova ei en la cumplexitad dalla veta per che la carstgaunadad creschi spirtalmein enviers la collectivitad. Gia en gl’intern da gruppas restrenschidas, sco en famiglia ed en communitads socialas e politicas semuossa ei che l’unitad diminuescha buca la libertad persunala, anzi, accentuescha quella. Il ferm daventa aunc pli ferms en cooperaziun vicendeivla da quels ch’accumpognan el sin la medema via eligida ord perschuasiun. En tut priu ei la carstgaunadad oz pliost tresta, ha tema dalla concurrenza d’enzatgi auter, fa quitaus per l’existenza e fa quen cun la finiziun humana. La societad ei en embrugl, plein tensiun ed el stress, adina occupada cul consum da tut quei che la reclama presenta en reclamas absolutas en moviment cun flommas e cametg. Paupers affons che ston mirar da quellas reclamas en moviment stuorn enstagl da far termagls ensemen e tedlar praulas. Buca da smarvigliar che giuvens han nuot auter che forza e rubiestadad en sesez e fan cumbats sanguinus da gruppas encunter gruppas ch’ein d’in auter meini. Biars ein alla fuigia dalla hectica, da tut quei e da sesez. Fugir nua? Forsa en Siria ni sin in auter planet, sil Mars ni sil Jupiter!

Mo lein ussa returnar a quei vegliet che fageva quitaus per il futur, per igl avegnir, schebein la historia dil mund seigi senza fin cun sia dispariziun. Cheu vegnan naturalmein ils mellis e mellis da giuvenils e da quels ch’ein suandai els sco per schabetg endamen, quels ch’ein marschai tras vitgs e marcaus, sur cuolms e vals per far attents al prighel smanatschont dalla fin dalla specia cun la midada dil clima che vegn adina pli caulds. Quei fuss pia ina speronza, ina speronza che la generaziun vegnenta seigi pertscharta dalla responsabladad humana enviers igl univers entir al qual era nus carstgauns s’udin. Mo quella speronza astga buc esser ina flomma d’in cuort mument. A quei resvegl momentan ston ovras cuzzontas suandar. Ei fa buca da basegns che tut ils carstgauns vegnien vegetarians e vegans e mondien a pastg cul muvel sin praus e pastiras. Ferton che las vaccas sontgas van a spass sin las vias asfaltadas dils marcaus. Igl ei mo da renunziar a tontas e tontas caussas e caussettas ch’ein buca necessarias per viver in’undreivla veta. Renunziar a quei ch’ins numna luxus. Ei fa buca da basegns da returnar en las taunas dils pievels primitivs. Ei setracta da trer ils calzers ed ils peis ord l’arschella che renta nus alla tiara ed al materialissem ed agl egoissem. Quei homo sapiens sto puspei alzar l’egliada ad ault sur ils cuolms e las pli aultas muntognas viers e sur las steilas ora egl univers infinit. Ina gada che quei reussescha suonda ina perioda d’euforia, ina perioda dad aur, in’evoluziun liberonta che fa nus vengonzs dil «homo sapiens sapiens».

El cumbat encunter il materialissem veramein pagaun eis ei urgent da regurdar che, sche las leschas dalla biogenesa supponan ed attiran per natira, ina migliur economica dallas cundiziuns humanas ei quei primarmein buc ina questiun dil beinesser, anzi, ina questiun dil tedium vita (dil disgust da viver), na ei sto esser dapli, ina tenuta necessaria per salvar la tiara pesonta dil taedium vita (il disgust da viver). Quei vess per consequenza ina concentraziun spirituala che meina ad in equiliber d’humanitad. Pli lunsch eis ei buca da basegns da suandar quella lingia filosofica per far tutta speronza pil futur dalla veta terrestra. E ch’el sappi serrar ses egls ruasseivlamein.