Pi tgod n’è betg bung per tots

da Peder Antona Baltermia PdS

Igl pasler saro chel utschel selvadi tgi veiva igl pi manevel agl carstgang. Paslers dattigl pero diversas sorts. Chel tgi è dasperas las nossas tgesas e clavadeiras è igl pasler da tgesa. Siva dattigl en’otra sort tgi sa nomna pasler da neiv. La sia populaziun sa restgescha. Er tar nous? Paslers èn atg-namaintg utschels tgunschs tgi vignan fitg manevel agl carstgang tignond aint gist angal chella distanza da respect. Schiglio von els ainten gagliners, ainten clavadeiras e von perfign ainten uigls en po daverts. Els suondan igl carstgang e sa profiteschan da chegl tgi las gaglignas u oters animals survignan.

Egn tgi vartescha er igl freid

Chegl vala per igl pasler da tgesa ed er per igl sies paraint, igl pasler da neiv. Er el è mecta tgunsch ed ò er betg ferma tema digls carstgangs. Scu igl sies nom tradescha, veiva el lò noua tgi gl’è igl ple digl onn neiv, numnadamaintg sur 1900 m sur mar e se anfignen sen otezzas da 3000 m. El veiva bagn cun las relaziuns climaticas sen chellas otezzas. El è er lò s’avischino agl carstgang ed è dapertot lò, noua tgi èn tigias d’alp, tgamonas digl CAS u restorants da muntogna. Cò catta el adegna restanzas da magliaretsch digl carstgang e sen las terassas vign el magari er sen las meisas. Ma el veiva er ainten la nateira selvadia e sa nutrescha schibagn da stad scu er igl anviern da sems e brombels tgi el catta lò noua tgi igl vent ò zufflo davent la neiv. Da stad èn er insects sen la carta da menu.

Igl pasler da neiv ò gronda sumeglia digl pasler da tgesa. El è ensatge pi grond ed an general pi cler. Sot las alas e sen la coua è igl plemadi alv, igl tgea è greisch e giu pigl pez anfignen tar la coua vignan las plemas adegna pi cleras. La sia peisa è 32–47 g, dantant tgi igl pasler da tgesa peisa 22–32 g. Igl sies nia fò el ainten nischas, ainten fesas, ainten pitschnas rosnas da creplas e crappa u magari er ainten bietgs.

Atgnamaintg betg periclito

Igl pasler da neiv vign avant atgnamaintg dapertot ainten Europa noua tgi dat muntognas ed el stat lò igl antier onn. Uscheia cattainsa el ainten las Alps, las Pyreneas, las Abruzzas, las Carpatas, igl Kaukaus ed ena sort parantada dattigl er an China. Ed el vala atgnamaintg scu betg periclito. Ainten Europa ins calculescha cun 520 000 pêrs. La Svizra è ena regiun zont adattada per chel utschel. Mintga setavel pasler da neiv è en Svizzer. Damais ena populaziun da prest 75 000 pêrs. El vign avant ainten tot las regiuns dallas Alps svizras cun excepziun digl Tessin. Er aint igl cantun Grischun è igl utschel fitg deraso.

Cun veiver igl pasler da neiv sen otezzas ordvart igls abitadis permanents digls carstgangs è el er betg uscheia an îgl ed er betg sot «controlla». Tuttegna on igls ornitologs constato tgi la populaziun digls paslers da neiv è sa redutgeida constantamaintg igls davos 25 onns. Zont sen las muntognas dallas Alps vallesanas e dalla Svizra centrala. Per igl Grischun ins so betg confirmar talas tendenzas, pero er betg dementar.

Muteivs evidents per chella digren dattigl betg gist. Spezialists dalla staziun ornitologa da Sempach vottan saveir daple ed on lantschea en project da perscrutaziun. Per saveir dar raspostas alla finala dovrigl bleras infurmaziuns. Chellas ins vot survagneir cun tgappar igls utschels cun reits e metter rentgs ve digls peis ed er observar igls couats.

Tantas raschungs pogl dar

Igl mument èn igls muteivs per ena depopulaziun digl pasler da neiv anc aint igl reginavel dallas speculaziuns. Perchegl tgi sen las muntognas è atgnamaintg mido navot oter tgi las influenzas dalla midada digl clima ins suppona tgi savess dar cò ena corelaziun. Ma igl nutrimaint varo cò strousch muntada, essend tgi el fiss avant mang anc pi tgunsch.

Ins suppona er tgi igl muteiv savess esser ensanouas an connex cun igl couat e tgi betg ple tants utschels giovens sgolan or.

Cun la midada digl clima ed an general temperaturas pi tgodas liva la neiv er pi bod la premaveira. Chegl pudess aveir la consequenza tgi er oters utschels, magari utschels tgi passaintan igl anviern giu pi bass, vignan pi bod ainten las muntognas. Cotras savessan els esser ena ferma concurrenza da pavel per igls paslers da neiv. I pò er esser tgi animals ed utschels scarponts vignan er pi bod ainten chellas regiuns otalpinas e von gio ve digl couat u ve digls utschels pitschens ainten la fasa tgi els antschevan a sgular.

Igl taimp per cuar or è tar igl pasler da neiv tranter igls 10 da matg ed igls 10 d’avost. Igls 10 da matg è per regla sen otezzas sur 1900 m anc neiv. Schi la neiv vo pi bod von er oters utschels ed animals pi bod ad ot.

En muteiv pò er esser tgi la vegetaziun sa meida an general cun esser las temperaturas pi otas. Er otras plantas ed ervas tgi nivan betg avant lò anfignen ossa antschevan a crescher. Chegl monta per igl pasler da neiv daple concurrenza aint igl pavel. El na so betg eir pi anse, essend tgi el è gio sensom. Ma scu detg, tot chegl èn speculaziuns ed igls ornitologs vottan eir vedlonder cun sistem per lascher confirmar tscherts suspects u evtl. er dementar.