«Unfants cun autissem èn levamarvegls»

DA GION NUTEGN STGIER / ANR

Scu tgi è da veiver cun unfants cun autissem, lour sa cuntigneir, scu communitgier ed er la relaziun tar chels unfants. Tar tot chegl on do pled e fatg genitours tgi on usche en unfant. Bab dad en autist è er Aron Moser, igl mastral da Vaz. Er el ò piglia part alla discussiun, manada da Röbi Koller, igl moderatour da televisiun SRF. Marde passo è sto igl de mundial digl autissem. Tipic tar igl autissem è tgi chella persunga tgi è ena autista veiva ple u manc igl sies agen mond, ella ò problems da communitgier, relaziuns existan strousch ed i man- tga igl barat social e l’empatia. Savens vign communitgia cun persungas cun autissem nonverbal, cun els aveir lour agens segns. An general èn persungas cun chel disturbi cuntaintas ed er tgeras, pero son ellas, e gist igls unfants cun autissem, er esser agressivs e far agl botsch. Per marde seira veva la Fundaziun grischuna per persungas cun problems da percepeir anvido ad ena discussiun cun genitours, tgi on en unfant cun autissem. Presidenta dalla fundaziun tgi è neida fundada igl 1998 è la deputada Brigitta Hitz-Rusch da Churwalden, ella tgi ò sez en fegl cun autissem. Igl interess per l’occurrenza è sto fitg grond, uscheia tgi en salv dalla biblioteca cantunala a Coira era ple tgi angal fullano.

Per part fitg intelligents

Alla runda da discussiun on piglia part Luisa Paganini da Poschiavo, ella tgi ò en unfant cun autissem ainten la vigliadetna da set onns ed Eva Roselt da Tumegn, mamma dad en fegl da 31 onns tgi ò chel disturbi digl tscharvi. Sabina Hitz, uriunda da Churwalden e sesenta a Turitg, ò rachinto scu tgi seia d’aveir en frar cun autissem e da crescher se cun chel, el tgi ò gio 35 onns. Aron Moser e la sia donna Jolanda Moser da Vaz on cun Luca er en unfant cun autissem e chel ò 19 onns. Igl pêr ò er anc ena feglia ed en fegl tgi èn pero tredesch respectivmaintg endesch onns pi vigls tgi lour frar Luca. Durant igl discurs cun Röbi Koller è sa resulto tgi unfants cun autissem èn per part fitg intilligents. Uscheia ò donna Roselt detg tgi igl sies mat cun autissem era d’unfant immens intelligent e veva perfign l’abilitad da cantinar mintga melodia tgi niva ad el ad ureglia. An en colp vegia el pers chel dung ed er ena buna part dall’intilligenza. Moser er el ò testifitgia tgi igl sies fegl Luca è intilligent cun discorrer tudestg, taliang e franzos. Paganini ella ò menziuno tgi igl sies fegl Cosimo procura adegna puspe per ena surpresa cun deir puspe en pled, savens seia er uscheia tgi el scheia auto e manegia tot ensatge oter.

Blera attenziun e blera amour

Cun deir en autist en pled e manager ensatge oter davainta la communicaziun anc bler pi pretensiousa, ò detg Moser. La consequenza seia er tar igl sies fegl Luca tgi el vigna pi agressiv, pi dad ot e fetscha schizont agl botsch. Roselt ella ò detg tg’ins dovra simplamaintg blera pacienztga, pertge la communicaziun mantga propi tar las persungas cun autissem. Las treis donnas tgi on piglia part alla discussiun ed er Moser on detg tgi persungas cun autissem dovran simplamaintg blera attenziun, amour e cordialitad. Roselt ò detg tgi ella vess gia plascheir schi igl sies fegl vess ambratschea ella, anfignen tgi el vegia tgapia chegl vegia cuzzo dei.

La diagnosa: voss unfant sainta betg

Sabina Hitz, ella ò menziuno tgi er scu sora vegia ella accepto las attatgas da rabgia digl frar cun autissem. Vetiers alla rabgia vigna alloura er anc blera forza corporala e gist alloura seia da restar calm. Unisono on las persungas tgi on do pled e fatg a Koller detg tgi l’amprema diagnosa tgi igls medis vegian fatg seia stada: voss unfant sainta betg. Arno Moser, el ò menziuno d’aveir supponia tar igl fegl Luca cun diesch meis tgi el pitescha d’autissem. Ad el mantgeva simplamaintg igl sa cuntigneir dad en unfant sang e normal. Igl mastral da Vaz ò punctuo tgi da gronda impurtanza seia tar en unfant cun autissem d’intgerar el schi bod scu pussebel aint igl mintgade. Uscheia vo Luca per exaimpel a luvrar ainten ena stampareia a Coira. Naturalmaintg tgi el fò ena lavour tgi corresponda allas sias forzas spirtalas e corporalas. Digl reminent è Luca en grond spezialist schi sa tracta per computers (far gis online).

Cattar ena soluziun

Ensatge tipic per en unfant cun autissem è tgi igl pi vital è mintgign la dumang bod. Uscheia èn els gio bagnmarvegl allerts e chegl tranter las 4.00 e las 5.00. Moser ò menziuno tgi el e la sia donna vevan da sa barattar per neir la dumang or da letg e vurdar da Luca. Confirmo on las treis donnas ed igl om, tgi on discurria fitg avert digls confamiglias cun autissem, tgi la relaziun an famiglia ed er cugl partenari u la partenaria vigna rinforzada cun aveir en fegl u ena feglia cun autissem. Tge tgi seia betg schi bel, tgi sen veia u er aint igl tren varteschan blers betg igl sa cuntigneir digl unfant cun autissem. Moser ò er detg d’aveir pers blers ameis cun esser Luca en mat cun autissem. El ò cunzont er cunsiglia agls genitours cun en unfant cun autissem da piglier ena terapeuta per analisar igl sa cuntigneir digl unfant. Chella analisa saptga esser en immens ageid. Sa tgapescha tgi igl grad da fermezza da mintga autist è individual e tgi nign autist è scu l’oter. Igls ples autists èn pero cuntaints, gist perchegl tgi els veivan aint igl agen mond, èn gugent per sasez e dovran cleras structuras aint igl mintgade. Digl reminent dattigl treis furmas d’autissem ed an Svizra vainsa radond egn pertschient dalla populaziun tgi èn autists. An America è sen 67 persungas egna cun autissem.