«Las semenzas en egna part da nossa cultura»

(anr/bt) Stephan Stutz dad Almen e oriundameing geolog. Mo la sia passiùn e da trer semenzas da verduras a plàntas viglias a raras. Parquegl â’l sasculo an l’agricultura biologica ad absolvieu scolaziuns par davantar semicultur. An vendergis sera â’l preschanto la sia lavur ad egna curantegna d’auditurs an baselgia refurmada ad Almen. Digls 2012 annà stat igl Turitges Stephan Stutz an la Val d’Almen noua c’el lavura parzialmeing segl sieus mastregn sco geolog, mo surtut cultivescha’l da tutas sorts semenzas da cuminànza cun la sia cunsorta Michelle DeFalque. Uss e gest igl taimp c’els tiran plàntegnas da verdura ca vignan alura vandidas a la fiera da plàntegnas digls 4 da matg ad Almen. Parquegl c’els disponan betga d’egna seara d’ortulans âni da meter a sust mintga notg lur plàntegnas. «Partge ad Almen gini c’ign dastgi antschever a far iert pér cur ca la nev segi luada sen la Mantogna», gi Stutz, parquegl vegiani ànc mintga sera da purtar an tgea lur plantegnas.

Igl geolog davainta semicultur

Radund 20 ons luvrava Stutz sco geolog, antoc’el â scuviert la sia passiùn par l’orticultura a surtut par la tratga da sems. Par el eari quegl egna vera scuvierta, sco el gi, parquegl c’el sez segi carschieu sei an egn tgeasamaint a vevi ansuma nigna relaziùn cugl iert.

Avànt 11 ons â’l alura frequento egn curs da reprodutgear semenzas da la Pro Specie Rara avànt c’el â surprieu egn pintg manaschi an Turgovia, frequentànd dasperas la scolaziùn purila agl Strickhof a Turitg. Cumpleto igls sieus studis da cultivader da sems â’l a Schiltern an Austria, ad uss e’l semicutur diplomo.

Avànt seat ons âni igls cunsorts Stutz a DeFalque alura sadezidieu da bandunar la Bassa ad ir a star an las muntognas. Par casualitad âni cato la tgea an la Val d’Almen, egn liac zund adato, savund Stutz, par cultivar plàntas da semenzas, parveia digl taratsch da plata martscha, igl clima tgòld a pletost setg, ideal par far madirar semenzas. Là â Stutz peia survagnieu la caschùn, sper catar lavur parziala sco geolog a Tusàn, da cultivar var 30 aras d’iert. Oz cultivescha’l tschentg ierts, agls quals el tira sems da radund 100 sorts da verduras a viglias plàntas raras. «Ign fa gea betga me iert pigl plascher, mobagn c’ign vegi ear anzatge segl taglier», gi Stutz. Ad igl segi impurtànt da trer las plàntas da sems an diferaints ierts par stgivir c’igl deti cruschadas. Las semenzas tratgas segl Bagn Lucida, sco el numna igl sieus manaschi, venda’l surtut a Pro Specie Rara, mo ear a privats interessos. Igls davos ons â’l ear ànc frequento egna scolaziùn suplementara an Teara Tudestga par davantar semicultur tanor las directivas bio-dinamicas. Davent da quest on dispona Stutz ear digl zertificat da Demeter. Plenavànt fa’l ear part da projects digl Ufezi federal par agricultura par trer a mantaner sorts viglias. Davent digl on passo â’l ear surprieu da Peer Schilperoord la tratga da sejel par la sozietad Gran Alpin.

La lùnga istorgia da la verdura

Avànt ca Stutz â preschanto tut las sorts viglias da plàntas da cultura grischùnas â’l do egna vasta survesta davart l’istorgia da talas. Interessànt e an que conex c’ign vegi cato igls amprems fastezs da cultivaziùn d’êrs ad ierts a Cuira gea anturn 3900 avànt Cristus. Agl tardiv Taimp digl crap segi’gl vagnieu cultivo là var egn tozel plàntas da nez sco p. ex. dumiec, salegn niu, tredi, arveglia, lentiglias, gliegn a papaver ad otras. Anturn 2000 a. Cr. e’gl vagnieu cato panetscha, avagna, tgonev. Igls Romans ân alura ànc radetg igl sejel a las vits par far vegn. Betga mains surstar â fatg igl decret da Carl igl Grànd digls 812 c’â prescret agls orticulans da cultivar 73 plàntas da cultura. Igl 16- a 17avel tschantaner en ànc vagnieus impurtos hardefels a terc nà da l’America. Davent da 1750 s’ocupescha la szienzia agrara, c’etablescha plàn a plàn, ear da migliurar las sorts cun la tratga spezifica da qualitads giavischadas. Davent digls ons 1930 en igls semiculturs agl cass da trer hibrids F1, ad oziglgi pussibilitescha la genetica da trer sorts cun qualitads fetg spezificas. Mo leza â caschuno ca la producziùn da sems sarestrainscha sen pocas sorts lucrativas ad e ascheia davantada egn’enorma fatschenta da sozietads multinaziunalas ca vutan monopolisar lur semenzas.

La grànda riheztga da 
plàntas da nez indigenas

Mo quegl e betg igl tgomp da lavur da Stutz. El s’ocupescha venavànt da la tratga da sorts cun agid da sems. Interessànta e ear la sia constataziùn c’egn tozel vischnàncas grischùnas portan plàntas a fretga an lur bandiera. «Quegl nus mussa l’impurtànza ca la cultira veva ple bòld a la sia diversitad», gi Stutz. «La diversitad sto puspe vagnir scuvierta a revalitada oziglgi», pretenda Stutz, parquegl s’angascha’l da cultivar a mantaner tàntas sorts viglias ca segian da tut otra qualitad ca verdura optimada industrialmeing. Ad alura â’l preschanto var egna tschientegna da viglias sorts da verdura a plàntas da cultura grischùnas, da las qualas igl deti me poca semenza ple, sco par sameglia: l’avagna niua da Signina, la spelta da Sursaissa, igl terc tumleastgegn, igl gràn sarazen da Viano, igl tgonev da Ladir par numnar me egn pêr da quellas sorts originalas a raras.

Grànd interess tigls auditurs â ear cato la sia metoda da «sanar» sorts viglias da hardefels cun reprodutgear els cun agid digls sems ne cun schierms. Ascheia gli e’gl gartagieu da reprodutgear las qualitads digl hardefel original, sco p. ex. digls Parlis a digls Blaus da la Purtenza.

«Jou giavisch ca la glieud d’oziglgi vezi igl basegns a la valeta da mantaner la diversitad da plàntas cultivadas, c’i amprendian puspe da stimar las sorts viglias a da giuder las bùnas savurs da quellas», concluda Stephan Stutz c’â incanto igl auditori cun la sia grànda savida davart la tratga da semenzas.