Schlargieu igl Grischùn antoca Chiavenna

(anr/bt) La fegn digl mains passo â Denise Dillier banduno igl post da directura digl Turissem Viamala, tigl qual ella veva antschiet la sia cariera gl’amprem sco practicànta, davent digls 1995 sco manadra digl biro da Spleia a suainter 20 ons sco directura. Patartgànd agl Turissem Viamala (TV) ear’igl sco amprem igl num Denise Dillier ca vagneva andamaint ad ign. La mudesta directura cugl dùn da parschuader mintga crap da samuantar a dantànt fatg lartg a la sia suczessura. Mo ànc avànt c’ella seari igl isch digl sieus biro par da pai vainsa fatg egna curta viseta da cumgieu par schar repassar igls davos 24 ons a ruschanar sur digl sieus angaschamaint an favur digl turissem da dafor a davains las Veiasmalas a sur da las sias experienztgas. «Jou vignt venavànt a star a Spleia», â’la gest antruvido igl raschieni. «Spleia e davanto la mia patria», palainta ella. Mo igls Dilliers darivan oriundameing bagn da la Svizra interna? «Ea, mo jou sund carschida sei a Basilea campagna, ad Augst, an que martgieu roman ca sche ear sper igl Ragn, me c’el e là ampo ple lad ca qua.» Peia â’la me savundo igl curs digl Ragn par satschantar ple u mains sper la sia funtànta. Na, aschi sempla segi la sia veia a Spleia tutegna betga stada. Suainter aver frequento las scolas ad igl gimnasi gli ear’igl cler c’ella vigli far anzatge cun lungatgs a carstgàns. Cumbinànd amaduas preferenzas e’la antgaminada la veia digl turissem. A Sierre â’la frequento la Scola professiunala da turissem svizra. «Durànt quella scolaziùn ear’igl da far egn practicum d’egn on», raquenta ella. «La stad sund jou ida a luvrar an hotel an Spagna a d’unviern ve jou m’anunztgieu par egna plaza tigl turissem da Spleia/Valragn. Ascheia sund jou rivada anturn igls 1990 sco practicànta a Spleia.» Mo fitada la scolaziùn e’la turnada a Basilea par luvrar agl marketing d’egna cumpagneia da navigaziùn segl Ragn, organisànd vieadis spezials cun bartgas. Igls 1995 e vagnida libra egna plaza agl biro turistic a Spleia. «Jou ve m’anunztgieu parquegl c’eara adigna bugent an las muntognas, spezialmeing an Valragn.» Ad ascheia e Dillier antrada an plaza sco manadra digl biro da trafi da Spleia igls amprems da matg da lez on. Mo partge egna tala afinitad gest par Spleia? «Mia mama dariva da Spleia. Sco unfànt passantav’jou mintgame 13 eandas vacànzas a Spleia. Sch’ign amparava me alura, scha vigli ple bugent ir agl tschever da Basilea near ir cun skis a Spleia, alura eara la dezisiùn adigna clera par me: ir cun skis!»

Igl angaschamaint 
par las fusiùns

Mo suainter aver luvro tres ons a Spleia â’la tutegna resantieu igl giavisch da midar plaza. «Igl madem mumaint â Peter Huber dezidieu da zeder igl sieus post. Alura âni piert a mei la plaza da directura, ad jou ve betga ple stuieu far plans da bandunar Spleia», conzeda Dillier. Igls amprems da zarcladur 1999 e’la davantada directura digl Turissem Spleia/Valragn. Diesch ons ple tard ân las quater uniùns turisticas agl sid da las Veiasmalas fusiuno par davantar «Viamala Vacànzas», ad igls 2012 e vagnida realisada la fusiùn cun las quater organisaziùns turisticas agl nord da la tgavorgia par davantar «Viamala Turissem», sut la direcziùn da Dillier. Ella â grànds marets ca quella reuniùn turistica e gartageada, schagea c’ella punctuescha oz ca las leztgas strategicas segian adigna stadas agls màns da las suprastànzas. «Mo par me ear’igl adigna cler c’igl segi avantagius da reunir la purschida turistica da l’antiera regiùn. Egn’organisaziùn ple grànda â daple forza ad efizienza ca pliras pintgas. Ign po luvrar ple professiunalmeing, nizagear las sinergeias, a natiralmeing c’ign a disposiziùn daple mieds finanzials. Parquegl vainsa luvro consequentameing ve da la veia cuminevla. Quegl nus e gartagieu sainza dificultads ple gràndas parquegl ca nus vagn realiso la fusiùn an dus pass, ascheia vainsa gieu tains avunda da s’adisar a la colavuraziùn.» Ord digl punct da vesta actual ston ign schar valer ca quegl e stada la dretga veia, schagea c’igl antier prozess â cuzo prest 15 ons. Igls 1997 eara vagnieu instrado igl amprem cuntract da colavuraziùn trànter las uniùns da trafi davains las Veiasmalas, fusiunànd pér 12 ons ple tard. Ad uss e’gl seat ons ca tutas uniùns turisticas en sut egn tetg.

«Nus vagn tuts la 
madema fegnamira»

Constatànd ca lavur structurala drovi igl sieus tains e’l igl noss raschieni puspe turno a la fusiùn. «Cumbagn ca quella â cuzo gitg, par nus ear’igl impurtànt d’integrar tuts a da risguardar igls basegns da tut igls purtaders da survetschs», sutastrescha Dillier. C’ella seza vegi tratg igl tgar da que svilup, relativescha ella, parquegl c’igl segi ear sto igl cantùn ca vegi promovieu quella restructuraziùn c’â mano ad egn manaschi c’â oz plirs tgieus: «Nus vagn agens biros a Spleia, Tusàn ad aintan Avras a plenavànt posts d’infurmaziùn ad Andeer, Ziràn a Tusàn. Ascheia pudainsa survir agls giasts da maniera optimala.» Mo sparpeglian tànts biros betga la lavur da manar? «Da manar igl persunal e ple pretensius ascheia», cunzeda Dillier. «Mo jou dastg constatar ca la cunlavur trànter igls diferaints biros â adigna funcziuno fetg bagn parquegl ca nus tuts vagn la madema fegnamira avànt îls. Par me ear’igl impurtànt da betga zentralisar tut cun far la fusiùn, mobagn ca nus possian luvrar da maniera dezentrala parquegl ca nus eassan egna regiùn an la quala igl contact persunal cugl giast e ànc da grànda muntada. Parquegl fuss igl par me mena vagnieu an dumonda da zentralisar igls biros.» Cun sasidas da las squadras a surtut cugl contact telefonic salaschi organisar bagn la lavur, aschunta ella, a mintga colavuratur vegi igl sieus tgomp da lavur.

La Via Spluga – igl grànd suczess

Sper la fusiùn gartageada saragorda Dillier surtut bugent da realisaziùn da la senda da viandar culturala trànter Tusàn a Clavenna, da la quala ella e cuniniziànta. «Partutgànt las purschidas turisticas, ca nus vagn stgafieu an quels ons, e sir la Via Spluga egna fetg impurtànta purschida ca funcziùna ussa gea la 19avla stagiùn. Igl mi fa grànd plascher da vurdar anavos a vaser c’igl e gartagieu da meter ad ir quella senda davent da beal’antscheata sugl antier perimeter da Tusàn a Clavenna, c’ella vean frequentada ple ca mai a c’ella â ànc potenzial da svilup. Plenavànt ma legr jou ear c’igl e sto pussevel da stgafir igl Parc Natiral Bavregn a ca quel includa davent digl on proxim l’antiera Valragn. La cunlavur cugl PNB nizegia da posiziunar igl turissem da maniera ànc ple prezisa. Vurdànd anavos e’gl ear da manzunar igl svilup da la cunlavur cugls vaschinadis a cugls purtaders da prestaziùns a c’â purto egna miglra capientscha da las rolas.» Igl suczess da la Via Spluga salaschi masirar davent digls 2001 annà a màn digl diember d’aranschamaints vandieus, mo vetier vignian ànc egn tearz da viandànts individuals. Igls davos ons â’l igl TV vandieu aranschamaints par passa 400 000 fràncs. «Ad actualmeing vainsa bi egna svieulta c’e sur quella da que tains digl on passo», aschunta ella cun plascher vasevel, ludànd ear la bùna cunlavur cugl Consorzio Turistico an Valchiavenna.

Nigns dubis pigl avagnir turistic

Sper la Via Spluga gli vignan andamaint en’antiera rotscha da projects ple pintgs a ple grànds, agls quals ella â gieu la deta an la pasta sco p. ex. la Senda digl Ragn an Valragn, near la Senda d’evenimaints segl Pass da Glas. «Mo ear la tgavorgia da las Veiasmalas â oz daple muntada ad e egn punct d’atracziùn particular graztga agl nov zenter par visitaders. Uss e’gl impurtànt da svilupar venavànt quellas piertas cun la fegnamira da stgafir evenimaints autentics pigls giasts. Parquegl vez jou blearas anzenas positivas pigl turissem an la Regiùn Viamala», manegia Dillier, cumbagn c’igl deti ear anqual sfida agl futur, surtut partutgànt igl turissem d’unviern. Plenavànt segi igl tema Ragn ànc gitg betg exaust. «Mo igl drova betga me ideias, mobagn ear glieud c’e pronta ad â la perseverànza da realisar quellas.» A gest an que mumaint bandùni ella la bartga, e la mi’intervenziùn. «Na, igl e betg ascheia ca quella lavur mi plaschess betga ple. Suainter que lùng ad intensiv tains ve jou semplameing igl giavisch da far egna pôssa a persequitar igls meas basegns persunals», palainta ella. «La lavur pigl TV dependa gea betga suletameing da me. Par furtuna dat igl bleara glieud ca s’angascha par quel. Parquegl ve jou nigns dubis pigl avagnir da la nossa destinaziùn», e la sia parschuasiùn, ad ella ca careztgeava la sia lavur cugls giasts, igls indigens, igls vaschinadis a las medias, salegri ussa tutegna d’aver la peada da persequitar igl seas passatains, sco far turs cun skis, ir a muntogna, near ir cun velo. «Par me e’gl sto egn privilegi», concluda ella, «ca ve stgieu luvrar aschi gitg a qua. Spleia a la Regiùn Viamala e igl mieus datgea. Là, noua c’ign sasainta da tgea, s’angasch’ign cun anim parquegl c’igl progress sche a cor ad ign. Ign e betga me manager. Jou ve adigna ampruvo d’antretschar quella relaziùn cun la mi’activitad, d’integrar ella an las mias dezisiùns. A sainza dubi», aschunta ella, «fagess jou ànc egn’eada la directura digl turissem.»