«Nossas portas ein aviartas»
cun Alberto Palaia ha Augustin Beeli / ANR discurriu
La radunonza generala ha eligiu vendergis sera Alberto Palaia da Glion sco niev parsura dalla Surselva Romontscha. Il scolast gimnasial ei carschius si a Rueun sco fegl d’emigrants dalla Calabria. Il romontsch ei siu secund lungatg, a quel eis el denton attaschaus. El discuors cull’Agentura da novitads rumantscha accentuescha el ch’ei dat certs puncts nua che la Surselva Romontscha savess optimar la preschientscha dil lungatg.
Ha il nievilegiu president dalla Surselva Romontscha Alberto Palaia gia certas ideas ni in program ch’el vul realisar?
Alberto Palaia: Tenor miu sentiment dat ei ella Romontschia bunamein dapli uniuns e gruppas d’interess che persunas che tschontschan romontsch. Tras quei havein era nus dalla Surselva Romontscha constatau ch’igl ei grev d’anflar quella glieud ch’ei promta da collaborar. Jeu sun dil meini ch’ins duess plitost encurir l’unitad, pia unir las forzas, enstagl da sesparter en ulteriuras gruppaziuns ed uniuns. Per part eis ei glieud che representa mo sesezza. Mia idea fuss da cumprimer las structuras, quei en connex culla reorganisaziun dalla Ligia Romontscha. Igl ei buc en mia cumpetenza, jeu vi denton s’engaschar e concretisar cheu certas ideas. Ei va pigl encurir ed anflar sinergias enstagl da separar.
Tgei sa la Surselva Romontscha far per migliurar la cumpetenza linguistica dalla populaziun?
Nus savein metter a disposiziun mieds. La cumpetenza linguistica dalla populaziun entscheiva en scola. Igl ei en emprema lingia caussa dils geniturs, lu caussa dalla scola e dil persunal d’instrucziun. Tenor mei vegn ei ad esser fetg decisiv co la Scol’aulta da pedagogia vegn a scolar ils proxims 20–30 onns ils scolasts. Il scolast ei gie quel che sto sco igl emprem dominar bein il lungatg ed instruir quel. Leutier drova ei buns mieds d’instrucziun. Quels vegnan pli e pli ad esser egl idiom, buc il davos tras il svilup el Grischun central nua ch’ins vul era returnar tier igl idiom. Dar vinavon las cumpetenzas dil lungatg ei effectivamein a casa ed en scola, nus savein mo contribuir cun metter a disposiziun litteratura e s’engaschar vinavon per quella part.
Era la Pro idioms s’engascha per mieds d’instrucziun en scola. Fuss ei pia buc uras da fusiunar, buc il davos per unir e concentrar las forzas?
Pro idioms s’engascha exclusivamein per la scola, e nus, la Surselva Romontscha, mettein a disposiziun lectura e litteratura, denton buca mo per la scola. Fusiunar e concentrar las forzas ei segir ina tematica alla quala ins sto sededicar ils proxims onns. Quei pertucca denton buca mo la Pro idioms. Ei dat aunc autras uniuns enteifer la LR ch’ein relativamein pintgas ch’han buca la peisa necessaria per muentar bia. Leu dess ei potenzial. Daco buc integrar per exempel in commember dalla suprastonza dalla GiuRu ella suprastonza dalla Surselva Romontscha. Era tschellas uniuns pli pintgas duessen buca veser la Surselva Romontscha sco adversaria, sco sora che batta pil medem. La savida che las gruppaziuns pli pintgas han fagess bein allas uniuns regiunalas. Igl ei denton midadas da structura che la LR sto instradar. Ei drova la curascha da midar leu enzatgei. Schiglioc restan la separaziun ed ils problems d’anflar glieud che s’engascha pigl essenzial – pil romontsch.
Per insister: Ina fusiun culla basa, culs varga 3000 commembers dalla Pro idioms, fuss d’engrau a Vus, la SR savess profitar da quella basa democratica?
La Pro idioms fa buca part dalla LR. La Surselva Romontscha ei perencunter ina part essenziala da quella, tuttina sco l’Uniun dils Grischs e l’Uniun romontscha dil Grischun central. Ils delegai en quellas organisaziuns fuorman quasi il parlament dalla Ligia Romontscha. Jeu vesel aunc buca co ei mass da fusiunar duas «interpresas» ch’han buca la medema funcziun. Jeu vegnel segir el proxim futur a contactar la presidenta dalla Pro idioms Surselva.
Il program annual 2019 dalla Surselva Romontscha ei limitaus sill’ediziun da dus cudischs. Purscheis Vus propi buca dapli?
Quei che pertucca la formaziun cun referats, contacts etc. havein nus naturalmein a Glion il biro dalla Ligia Romontscha culs dus collaboraturs regiunals Alice Bertogg e David Flepp. Quei ei plitost lur caussa. Nus collaborein leu nua che nus vegnin dumandai. Ei savess segir esser ina pusseivladad che nus sezs purschein ina ni l’autra occurrenza supplementara. Ei fa denton buca senn che treis, quater organisaziuns fan il medem ella regiun ed unfiseschan forsa era la glieud.
Veseis Vus tonaton pusseivladads che la Surselva Romontscha sezza ei pli presenta ella populaziun sursilvana?
Gie, jeu vesel che quei ei necessari. Tut nossas activitads ella regiun ston denton esser coordinadas. La Surselva Romontscha vul promover l’unitad, igl essenzial ei che nus Sursilvans essan units. Nies territori da tschep includa era la regiun dil Plaun. Jeu vesel che nus stuein setener ensemen. Perquei deploresch’jeu fetg che Domat e Trin, insumma il Plaun, vul sedistaccar da nus. Quei ei buca bien. Nies territori romontsch ei memia pigns e tals conflicts san mo far donn all’entira Romontschia. Nus duessen veramein setener ensemen e concentrar las forzas enstagl da separar aunc pli fetg.
Eis ei ina da Vossas prioritads d’unir ils Romontschs dil Plaun e dalla Surselva?
Nus havein gia igl onn vargau fatg emprovas da migliurar la situaziun. Nos partenaris ed amitgs el Plaun prendan semplamein buca posiziun. Differentas gadas havein nus fatg amogna discuors e sentupadas, denton senza success. Sin meisa ei l’idea dalla separaziun. Quei ei donn, pertgei Trin, Flem, Domat e Razén ein adina stai ella Renania e Romania. Oz ei quei la Surselva Romontscha. Romontschas e Romontschs el Plaun restan beinvegni, pertgei nus stuessen setener ensemen. Jeu sai buca sch’igl ei in problem ideologic, politic ni geografic. Nus essan perinagada aviarts per anflar igl accord.
Gust da leger dapli?