Festivo 30 ons «Iniziativa da la Alps» ad Andeer

(anr/bt) Igl e 30 ons ca l’uniùn «Iniziativa da las Alps» â lantscho igl sieus cumbat par spustar sen la veiafier igl trafi greav ca traversa las Alps. Igl e 25 ons c’igl pievel svizer â aczepto quella pretensiùn. Mo la fegnamira c’igl tschaintamaint prescriva e ànc adigna betga messa an vigur. «Da 30 ons annà s’angascha quell’uniùn pigl schurmetg da las Alps. Ella surmunta cun que angaschamaint adigna puspe cunfegns», â’l managieu igl artist Kari Joller a caschùn da la vernissascha da la sia ovra d’art cugl tetel «Surmuntar cunfegns» c’el â stagfieu agl curs da l’eanda passada agl «Amprem Stiert», davains Andeer. Bundànt 30 dellas a dels ân fatg part da que evenimaint d’art ca de ragurdar la glieud agl fatg ca la politica svizra targegna da 25 ons annà da meter an vigur la lescha apruvada digl pievel. «Mo scha l’inizitiva fuss betga vagnida aczeptada alura e’gl betga da safigurar quànt trafi greav ca passass atras la nossa Val», gi Hans-Andrea Fontana, igl parsura d’Andeer. «Nus vagn an media 7500 vehicals ca passan mintga gi atras Schons. La tendenza e carschainta.» Da l’oter màn vegi l’autostrada sacapescha igls avantatgs ca Schons segi da cuntanscher tut on a c’ella magni igl trafi local ord las vischnàncas. Plenavànt â’l musso plascher ca la vischnànca d’Andeer segi vagnida tscharnida sco liac par realisar l’ovra d’art ca mussa vei sen la problematica digl trafi da transit.

Igl suczess nunspitgieu 
da l’iniziativa

«L’exposiziùn ‘Art tgampester’ e egn regal agls abitànts a giasts da las regiùns c’en partutgeadas igl ple fetg digl trafi da transit», â’l fatg a saver Jon Pult, igl parsura da l’uniùn Iniziativa da las Alps, angraztgànd agl vaschinadi d’Andeer par meter a disposiziùn igl sulom par quell’instalaziùn d’art. «Jou sper c’igls passànts safermian egn mumaint avànt que monumaint, c’i safetschian partratgs davart igl trafi da transit, gest qua noua ca quel e aschi bagn udevel, a glis mussi l’urgenza pigl schurmetg da las Alps», cuntinuescha Pult, saragurdànd digls visiunaris ca vasevan avànt 30 ons c’igl trafi da transit carschaint vigni a davantar egna greaveztga nunsuportabla par la veta an las valadas alpinas. A cun vesta clera veva que movimaint burghes pretandieu cun la si’iniziativa populara da spustar igl trafi greav sen las rodaias. Quegl ca nign carteva pussevel glis e gartagieu igls 1994: Igl pievel svizer â sustanieu quella pretensiùn c’e d’alura annà part digl tschantamaint ca prescriva da limitar igl diember da camiùns passànd las Alps a 650 000. «Cun actualmeing 941 000 camiùns e’gl ànc adigna 300 000 megna blears ca transiteschan las Alps, ear atras igl Grischùn», constatescha Pult c’e parschuadieu ca l’Inizitiva da las Alps vegi salvo igls cantùns muntagnards d’egna catastrofa da trafi. «Sainza quella fuss igl oz igl diember dubel ca passa la Svizra cumparaglieu cugls 1994 – gest sco gl’e capito segl Brenner an Austria.»

Sprànza giustifitgeada 
c’igl samidi anzatge

Cumbagn c’igl diember da camiùns transitànts sen la ruta digl San Gottard tschessa leavameing e quel digls camiùns passànd igl San Bernardegn ànc adigna aschi òlt sco avant 25 ons. Oramai lur fegnamira e betg ànc cuntanschida, parquegl cuntinuescha lur cumbat politic. Quegl fa l’Iniziativa da las Alps quest on cun tschentg exposiziùns d’art an las valadas da transit. Plenavànt â ella salvo igls 18 da matg la sia radunànza giubilara a Goldau noua ca la nova ministra digl trafi, cunz. fed. Simonetta Sommaruga, â ear prieu part. Ella â exprimieu là clerameing c’ella vigli promover la politica digl spostamaint digl trafi greav sen la veiafier savund igl tschantamaint, quegl ca segi vagnieu ratanieu fetg igls davos ons. «Nus vagn bùna sprànza c’igl vomi anavànt cun las masiras c’ella propona a speragn da cuntanscher la nossa fegnamira igls proxims ons», exprima Pult c’â ear gea cleras visiùns pigl avagnir da la sia organisaziùn. Agl ravugl da quella vign’igl discussiuno propostas par migliurar igl clima mundial cun lantschar egna nova iniziativa ca pretenda d’impedir davent digls 2035 ca camiùns c’emetan CO2 possian traversar las Alps. «An vesta a la midada climatica dovr’igl urgentameing ulteriuras masiras par riescher igl trafi greav atraviers las Alps sco la bursa da transit, igl augmaint da las taxas sen camiùns pasànts ad ear daple controlas digl trafi greav», concluda Pult. Dantànt ragorda l’ovra d’art da Kari Joller igls passànts a la problematica betga schlieada cun la sia porta da len ca porta egna stgeala mussànd anviers tschiel. Ella simbolisescha las rodaias da la veiafier, sen la quala igl trafic greav vess da vagnir spusto. «Duvrànd materials natirals da qua ve jou stgafieu egna relaziùn cun la natira. Sch’ign â egna relaziùn cun quella, careztg’ign ella», gi Joller. «Pér cur c’ign careztga anzatge ân ign ear igl basegns da schurmagear a betga donagear quegl. Mo par midar la nossa tenuta drov’igl ear la savida.» Leza â parfegn la politica, me c’igl vess da vagnir fatg diever dad ella.