Ils pleds chi’ns manchan

Da Romedi Arquint

Eu n’ha plaschair dals artichels dad Ursicin Derungs. In sia ultima columna as fa el la dumanda: Cons plaids sas ti? Ed el as fa impissamaints davart l’impovrimaint dals pleds causats tras las pussibiltads da la tecnologia moderna, chi dal rest ha cumanzà fingià da meis temp d’uffant culs Micky Mouse e’ls Ringgi und Zofi. Als comics reuschescha que minchatant da cumplettar ils pleds culs purtrets da maniera ch’els sun buns da dir daplü co schi’s vess be ils pleds. E que es forsa la revoluziun istorica da nos temp. I nu dependa plü da la grammatica e dal stil correct (chi dal rest ha fat passar a blers il plaschair da la lingua scritta) e forsa neir da la richezza da pleds schi’s es bun da cumbinar il pled cul purtret.

A mai interessa hoz pero alch oter e que es la povertà da pleds cha nus vain in mincha lingua, ed eir illa tradiziun rumantscha. Pigliain il muond religius, là vain lavurà cun pledus chi vessan da cuvernar bod tuot, Dieu, l’amur. Ün filosof ha dit üna vouta cha pleds chi voulan dir tuot nu dischan inguotta. A la dumanda als scolars che cha Dieu saja per els n’haja regularmaing surgni bod da minchün ün’otra resposta. Scha’l pled Dieu evochescha pro minchün otras associaziuns dvainta la comunicaziun difficila. Forsa esa uschè cha la baselgia perda adüna dapü interess sch’ella nu tschercha oters pleds e purtrets da Dieu sco quels da la tradiziun.

Elura l’oter pled, l’amur, ama a ties prossem sco a tai svess. Il rumantsch ha mantgnü la differenza per uschedir religiusa e quella terrestra. La carezia e la charità. Intant cha la carezia ha fin hoz differents cuntgnüts es la charità svanida in ladin, ün relict chi’s drova be plü in baselgia. Las grandas culturas vaschinas han sbandi la charita aint il muond da la misericordia, per carità, Charité es hoz il nom d’ün ospidal a Berlin. La tradiziun cristiana ha statui il cumandamaint: Ama a Dieu cun tuot teis cour, teis prossem sco a tai svess. Ed es que uschè simpel? Es l’amur üna relaziun religiusa cun Dieu, ün respet e cumpaschiun invers il conuman? Nu manca qua qualchosa? Inua es il muond grec cul eros e cun la sexualità? Manaja amur cristiana eir quista vart? Ma perche nu discuorra ella da quella? Natüralmaing ch’ella discuorra eir da quella. In mincha cas, durant ils tschientiners sun las componentas grecas da l’amur gnidas sancziunadas sco tentaziuns dal diavel, i nu dà guera ün sonch chi nu vess resisti a quellas.

I dà – e que es il grand avantag dal plurilinguissem – eir amo oters exaimpels. Davo ans da convivenza stretta cun mia duonna n’haja stuvü imprender a star sulet, e que es tuot oter co simpel. I mancan ils pitschens rituals dal minchadi, las frasas stoppafouras e banalas, i manca quella sgütrezza da’s chattar a chasa cun üna persuna chara. Co esa cul star sulet? As resta sulet, sulsulet, sulettischem? Qua m’han güdà il tudais-ch e l’inglais. Las linguas germanas fan la differenza tanter allein ed einsam. Ed eu n’ha imprais da la regina da lÔllandia chi’d ha dit: I’m lonely but not alone.

Mia conclusiun per hoz es quella cha neir las linguas cultivadas cun tuot lur richezzas, cultura e tradiziuns nu schmütschan a simplificaziuns cun conseguenzas chi pon esser desastrusas.