Scola, cun cuolms e computers

dad augustin beeli / anr

A Laax enconusch’ins el sco «scolast Corsin». A duas generaziuns da giuvenils ha el fatg gust per las scienzias natiralas. Cu el ha entschiet 1984 a Laax produceva el fegls da lavur cun matrizas d’alcohol. Instruir giuvenils ella pubertad drova meinsvart pazienzia e perseveronza. Tgi vul rumper ora, tgi tugna ed ei buca motivaus, tgi ei ambizius e pretenda dapli attenziun, tgi ei minimalist. Persunas d’instrucziun dil scalem superiur ston sededicar a tuts. Cu Corsin Caduff ha entschiet igl uost 1984 sco scolast secundar a Laax fuva el aunc in cumbattont persul. Oz ei quei nunpusseivel, scolastas e scolasts ein «teamplayers», els communicheschan, sediscuoran, analiseschan e valeteschan, adina ensemen. Igl ei in svilup che Caduff appreziescha. Cu el ha entschiet valeva il motto «mia classa ed jeu», las reglas e structuras parevan cementadas.

Caduff ei buca Suworov

Tochen avon treis onns fuva el il sulet «matematicher» en casa da scola da Laax. Caduff vala sco persuna che mantegn, cun ruaus e disciplina, l’instrucziun, respectiv sias scolaras e ses scolars, sut controlla. Quei semuossa adina puspei en camps ni en jamnas da project. El ei quel ch’ha introduciu ella scola da Laax l’jamna da project. Sia pissiun per las muntognas e la pezza ha el cunquei sespruau da dar vinavon a sias classas. Ils cuolms s’audan tier las scienzias dalla natira, igl ei sia domena en scola. Quels gis finescha Caduff sia lavur professiunala suenter esser staus 35 onns scolast secundar a Laax. Dus onns avon il temps ordinari va el en pensiun anticipada. Perquei ch’il diember da scolars ei igl onn da scola 2019/20 pli bass havess il cussegl da scola stuiu strihar ina plazza. Il «doyen» dalla Scolaviva Laax ei ius in pass anavos e schau la preferenza als collegas pli giuvens.

L’entschatta zercladur eis el ius cun ina classa per la davosa gada sin in viadi. L’idea fuss stada dad ir a pei dalla Surselva tochen a Domodossola el Piemont. Auter che general Suworov avon 220 onns ha scolast Corsin buca giu da «catschar» ses scolars suls cuolms. In scolast ei responsabels pils giuvenils, el sto risguardar rescas e prighels. Pervia dalla biara neiv entuorn il Pass dil Lucmagn ha la gruppa stuiu midar la ruta. Pils scolars eis ei stau in’aventura nunemblideivla. Pil scolast secundar medemamein, el ha puspei saviu returnar a casa saunamein cun tuts giuvenils.

In bien attestat

L’experientscha sco alpinist militar ha el adina saviu duvrar en sia veta da scolast. El ei staus instructer, el ha motivau schuldada d’ir per la pezza. «Sche ti eis confruntaus el militar cun glieud meins motivada stos trer quella», declara igl anteriur officier. Il survetsch militar tiels alpinists ha occupau ualti gitg el, e quell’occupaziun hagi gidau el en scola, affirma el. «Buca dar si in scolar» ei stau ina devisa ch’el ha adina observau, forsa tenor il secumportar ella pezza. Leu penda ina squadra era vid la medema suga enten ascender e descender in cuolm.

Co eis ei stau cullas cumpetenzas socialas dils scolars ch’ei forsa semidada en quels 35 onns? El hagi mai giu nauschira scolars ch’hagien murdergiau el, confirma scolast Corsin. Tscheu ni leu ei il persunal d’instrucziun exposts oz a giuvenils pubertars ch’emprovan da stigar e dumignar. El dat in bien attestat a tut ses scolars ch’el ha giu, igl ei duas generaziuns da Falera e Laax, vitier ina da Sagogn e Schluein.

Ina gronda sfida ein per in scolast savens era ils mieds d’instrucziun che semidan trasora. Cheu ha el saviu observar cun grond gust quei ch’ei schabegiau dapi 1984: Dallas matrizas d’alcohol tiel laptop. «Jeu hai giu immens cletg ch’il computer ei vegnius», gi el ella retrospectiva. Pigl adherent dalla tecnica ei quei stau in camp pulpiu, el ha saviu sesviluppar e duvrar quella. El seregorda digl emprem computer, ei fuvi in Schneider 128 cun cassettas da magnet, ina maschina cun arcun per 128 kilobites. Ils computers dad oz han arcuns cun giga- e terrabites, ultra-capacitad e spertadad. Ils giuvenils emprendan gia en scola primara da programmar.

Alla fin dils onns otgonta haveva el entschiet en scola a programmar cul 
sistem Basic. Igl ei stau l’entschatta dall’automatisaziun. En quei temps ei 
il MacIntosh entraus en scola a Laax, e cun quei sistem lavura la scola da Laax aunc oz.

Igl emprender lai buca liber

Caduff ei dil reminent carschius si a Domat nua ch’el ha era entschiet ad ir a scola. Siu bab luvrava tier la Viafier retica, aschia ei la famiglia dislocada a Mustér. Suenter la quarta classa ei la famiglia Caduff puspei returnada a Domat. «Las muntognas eran adina pli datier a mi», ei stau sia devisa pli tard. Suenter il seminari da scolast ha el dau scola a Domat ed a Tumein. El havess giu d’entscheiver il studi da scolast secundar a Friburg. Damai ch’il Grischun era memia lunsch ha el preferiu da far il studi a Turitg. Ils cuolms han mai schau liber il scolast. Ussa, ch’el va en pensiun, sa el guder quels aunc pli fetg. Igl emprem selegri el denton da vegnir per l’emprema gada tat entuorn miez fenadur. La via cuntraria dad el van ils treis fegls. Tuts treis vivan giu la Bassa, els gaudien denton las vacanzas ellas muntognas, sincerescha il bab. Buca mo ils cuolms, era la scola, lai buca liber diltut scolast Corsin. El hagi mustgas da visitar prelecziuns da geografia all’Universitad da Turitg, tradescha el. Senza finamira, semplamein pil plascher d’emprender. Aunc avon spetga in auter project aventurus: Cun sia dunna Regula vul el semetter silla via da s. Giacun da Compostella. Duront treis meins vegnan els ad esser sin viadi viers la Galizia, quella gada buc a pei, mobein cul velo. Cu els tuornan spetgan probabel igl iert ed il contuorn dalla casa. Natira, geografia, biologia dattan vinavon lavur.