Expats, migronts e neghers alvs

Da Torlach Mac Con Mì

«Tgau Gion-Gieri.»

«Tgau Mohammed.»

«Co va ei? Tgei discussiuneis vus leu alla meisa rodunda?»

«Adina aunc davart il problem dils migronts che vulan buca s’integrar ella vischnaunca. Quei problem para dad esser intractabels. Perduna – jeu vi buc includer in sco ti.»

«Era jeu sun vidlunder da patertgar davart quellas caussas, sas, ed jeu hai in pèr patratgs. Per exempel. Has ti remarcau ch’ei dat dus tips differents da jasters? Tut secund sco audas ad ina ni l’autra gruppa vegns ti consideraus differentamein.»

«Tgeininas gruppas ein quellas?»

«Ei dat migronts ed ei dat expats. Quels che vegnan da lunsch naven sco jeu ed han forsa ina pial empau stgira senumnan migronts. Nus vegnan accusai dad haver societads parallelas. Da restar denter nus. Da buca vuler emprender tudestg ni romontsch. Quels che vegnan d’autras tiaras occidentalas ed han ina pial alva, quels dil mund anglosaxon, avontut, senumnan expats. Els restan denter els, han lur clubs engles, vulan buc emprender tudestg, insistan ch’ils Svizzers tschontschien engles cun els, refusan da tarmetter lur affons alla scola svizra – els ston ir plitost ad aschinumnadas «international schools» (ei setracta semplamein da scolas d’engles) – ed aschia vinavon. Mo quei vegn acceptau senz’auter en Svizra. Ins lubescha quei. Perquei ch’els ein buca migronts, els ein expats.»

«Expats, migronts… Quels ein duas gruppas differentas sco gi e notg – per aschidadir.»

«Ei setracta denton da jasters, da glieud ella medema situaziun. Mo ils ins vegnan beneventai, ed ils auters, nus, considerai sco nuorsas neras.»

«La situaziun ei buca la medema.»

«Ei setracta mo da nums, ditgel jeu a ti. Atgnamein setracta ei d’in verb irregular, ch’ins savess conjugar: jeu sun in expat, ti eis in migront, el ei in huora uslender…»

«Mo ina damonda da nums… Manegias ti?»

«Teidla. Jeu dun a ti in exempel. Ell’Engheltiara vul la glieud bandunar l’Uniun Europea, neve. E pertgei? Tenor els perquei ch’els ston acceptar memia biars immigrai dall’Europa orientala. Els vulan conservar l’Engheltiara per ils Engles. Mo ils medems Engles cumpran casas da purs ella Spagna ed ella Frontscha e van leu a viver el sulegl. Tuttina senumnan els buc immigrai – tgei ch’els ein, dil reminent – mo expats.»

«Aha. Jeu vesel tgei che ti vul dir. Il tric ei da sedeclarar commember dalla dretga gruppa per meritar empau respect.»

«Eba. Ins sto mo esser in expat, buc in migront, ed il problem svanescha. E lu… lu dat ei neghers alvs.»

«Neghers alvs? Tgi ein quels? Tuna sco ina caussa ch’exista buc.»

«Els existan schon. Teidla. En Svizra, cheu el Grischun, sco en mintga tiara europea, essan nus ils migronts, ils immigrai, ils huora uslender, ils neghers eba. Neve? Mo mintga tiara occidentala ha ses neghers alvs: entgina gruppa etnica, religiusa, linguistica ni auter, carstgauns ch’ins considerescha sco tups, ignorants e buca digns da respect. Ei setracta da glieud che sa buca sesentir dacasa en lur atgna tiara. Jeu sai dir a ti: Ils vers neghers, ils huora uslender sco nus, renconuschin adina ils neghers alvs en mintgina tiara nua che nus mein, e nus considerein quels empau sco frars.»

«Hmm. Quels ein ils neghers alvs cheu, tenor tei?»

«Eh… per exempel: ein ils Sursilvans buc ils neghers alvs dil Grischun?»

«Na, na. Quei schess jeu insumma buc. Ei dat negina persecuziun ni discriminaziun encunter nus. Nus sesentin buca sco unfrendas da rassissem, sche ti vul dir quei. Nus havein buca da seconfruntar cun pregiudezis sco vus.»

«Has ti mai udiu Oberländerwitze?»

«Secapescha. Mo quels ein mo sgnoccas. Jeu sun dil meini ch’entgins da quels ein veramein luschtics. Per exempel. Sas ti quella historia: Bahnhofstrasse in Chur. Ein Oberländer geht in ein Restaurant und fragt –»

«Cala, Gion-Gieri. Tut quei ei insumma buca luschtic.»

«Wowohl. Haha. Hihi…»

«Dil reminent hai jeu udiu che quels dalla Bassa numnan aunc adina la Surselva «Kongo», neve?»

«Era quei ei mo ina sgnocca. Ti capeschas buc il humor svizzer. Ei dat tals nums per tut ils cantuns, tut las regiuns. Era cheu el Grischun havein nus surnums in per l’auter. Ils fasierlis da Laax, per exempel.»

«Mo Kongo. Kongo! Jesses Gott! Pertgei dian els aschia, allura?»

«Els vulan mo dir che nus havein cheu in territori empau auter. Cun sias atgnas tradiziuns, sia atgna moda da viver… In territori empau exotic per quels dalla Bassa.»

«Mo tgi viva insumma el Congo – el ver Congo?»

«Neghers.»

«Vesas ti? Ei drova negin commentari…»