100 onns Lia Rumantscha – festa per il rumantsch
(lr) A chaschun dal giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha ha lieu dal 1. fin ils 18. d’avust 2019 il festival da lingua e cultura «100 onns Lia Rumantscha» a Zuoz en l’Engiadin’Ota. Passa 80 puncts da program envidan da s’approfundar en l’ierta culturala fascinanta e variada da la Svizra rumantscha. La Lia Rumantscha festivescha ses anniversari da 100 onns cun in grond festival da giubileum dal 1. fin ils 18 d’avust 2019 a Zuoz. Durant indesch dis tematics pon las visitadras ed ils visitaders s’approfundar en la lingua e cultura rumantscha. Prelecziuns, discussiuns, concerts, referats, exposiziuns e lavuratoris – ils passa 80 puncts da program porschan insatge attractiv, interessant u nunspetgà per mintga gust e per mintga vegliadetgna. L’entrada al festival è dal reminent gratuita.
Il teater da giubileum «Tredeschin Retg»
Durant otg sairas dal festival vegn preschentà «Tredeschin Retg», il teater scrit aposta per il giubileum. Il toc raquinta l’istorgia davos la renumada paraula engiadinaisa. L’inscenaziun mussa la tensiun tranter la patria da Tredeschin, in vitg rumantsch en las muntognas, ed il grond mund. Il muntagnard inscuntra mariners, il rumantsch vegn en contact cun linguas mundialas e la paraula frunta sin la realitad. La tschertga da fortuna da Tredeschin daventa ina tschertga da l’atgna identitad.
Il reschissur Manfred Ferrari inscenescha il toc da teater cun musica e saut. Las cumposiziuns ed ils arranschaments musicals ha scrit Astrid Alexandre. Impressiun vegn probablamain a far la culissa concepida dal biro d’architectura Men Duri Arquint Architekten e da Roger Stieger che prenda las visitadras ed ils visitaders sin il viadi da Tredeschin.
«Tredeschin Retg» vegn dà per rumantsch cun surtitels tudestgs e talians. Il bigliet da teater cumprenda il viadi a Zuoz ed il return a chasa cun ils meds da transport publics entaifer il Grischun. El vala mintgamai trais dis.
Cordial bainvegni – Herzlich willkommen – Cordialmente benvenuti
Inscunters e l’ospitalitad stattan en il center dal festival «100 onns Lia Rumantscha» che sa drizza a tut las Rumantschas ed ils Rumantschs, dentant er a persunas interessadas d’autras cuminanzas linguisticas. Puncts da program plurilings porscha per exempel il di tematic Cumenzament (sonda, ils 3 d’avust) che dat ina survista dals proxims dis da festival. Il di porscha tranter auter in concert da Mario Pacchioli ed ina prelecziun bilingua dals auturs undrads Leta Semadeni e Dumenic Andry. Medemamain pluriling è il di tematic Visita (sonda, ils 10 d’avust), cura che differentas minoritads linguisticas da l’Europa èn giasts dal festival. Las visitadras ed ils visitaders spetgan tranter auter in pitschen turnier da ballape intercultural e concerts da Bibi Vaplan dal Grischun, da Jean Ruaz da las Dolomitas e da Doro Gjat da las Alps Carnicas.
Sut l’ensaina da la convivenza stat er il di tematic Grischun triling (sonda, ils 11 d’avust), durant il qual s’inscuntran e sa barattan las differentas gruppas linguisticas e culturalas dal Grischun. Ultra da concerts, referats e prelecziuns en tut las trais linguas chantunalas han ins era la pussaivladad da s’occupar a moda pli approfundada cun l’identitad grischuna trilingua.
Da Cassis fin a Carobbio
Differentas persunalitads viagian tranter il 1. ed ils 18 d’avust a Zuoz per gratular a la Lia Rumantscha sin ses anniversari radund. Il di da l’avertura uffiziala (venderdi, ils 2 d’avust) cumenzan cusseglier federal Ignazio Cassis, Jon Domenic Parolini, president da la regenza dal chantun Grischun, e Giuanna Beeli, presidenta da la Youth of European Nationalities. L’occurrenza per giasts envidads pon ins persequitar en directa en il Lyceum Alpinum Zuoz. En il decurs dals dis da festival vegnan a pled era las presidentas ed ils presidents da las differentas organisaziuns grischunas da lingua e cultura. Sco ultims gratuleschan Marina Carobbio Guscetti, presidenta dal cussegl naziunal, ed Andrea Gilli, president communal da Zuoz, a chaschun da la gronda Festa da 100 onns (sonda, ils 17 d’avust). Durant l’act festiv ha lieu in experiment cantic giagliard: Tut las amias ed ils amis dal chant èn envidads da chantar cuminaivlamain trais enconuschentas chanzuns popularas rumantschas. Las notas correspundentas sco era las cundiziuns spezialas per il viadi «Einfach für retour» chatt’ins sut www.100onns.ch.
Il futur en il focus
Spezialmain ad uffants ed a famiglias sa drizza il di tematic Famiglia (dumengia, ils 4 d’avust) cun in concert d’uffants, in lavuratori da teater, kino e bleras autras activitads captivantas sin il Plazzet da Zuoz. In’attracziun particulara è franc il batten dal nov DC da Linard Bardill cun in chor d’uffants furmà aposta per il giubileum da 100 onns che chanta la nova chanzun «Gretta suna la trumbetta». Famiglias (max. dus creschids, dus uffants) viagian dal reminent cun il bigliet per famiglias graubündenPASS entaifer il Grischun mo per 29 francs al di da famiglia. Era durant la Festa da 100 onns (sonda, ils 17 d’avust) datti bler da vesair e da scuvrir per il public giuven.
Perspectivas e visiuns per il futur da la scola e da la furmaziun rumantscha stattan en il center il di tematic Scola e furmaziun (gievgia, ils 15 d’avust). Durant discussiuns da podium bilinguas prendan represchentantas e represchentants enconuschents dal sectur da furmaziun grischun sut la marella la scola rumantscha e quai da la scolina fin al stgalim universitar. Ils referats e las discussiuns cumplettescha Patti Basler cun protocols curts satirics.
Rumantsch – Rumauntsch – Rumàntsch – Romontsch
Il di tematic Lingua (venderdi, ils 9 d’avust) metta il focus sin la politica linguistica rumantscha. Tge influenza ha la politica sin ina lingua minoritara? Tge politica linguistica dovra il rumantsch? Tge serva meglier al mantegniment da la lingua: lavur da milissa u lavur professiunala? U tuttas duas furmas? Tge rolla gioga la digitalisaziun? Referats, discussiuns al podium ed in’exposiziun interactiva s’occupan da questas dumondas.
Cumplainamain a la prosa e poesia rumantscha sa deditgescha il di tematic Litteratura (venderdi, ils 16 d’avust). Prelecziuns, vernissaschas da cudeschs, rundas da discussiun, referats e preschentaziuns mussan la diversitad da la scena litterara rumantscha vitala. Tranter auter legian Flurina Badel, Dominique Dosch, Göri Klainguti e Leo Tuor. In zutgerin tut spezial è il project da scriver «100 onns tranteren», en il rom dal qual 15 auturas ed auturs giuvens han reinterpretà aposta per il giubileum da la Lia Rumantscha in text existent scrit avant var 100 onns.
Bigliets, custs e partenaris
Tut ils puncts da program dal festival «100 onns Lia Rumantscha» han lieu sin u enturn la plazza dal vitg da Zuoz. L’entrada al festival è gratuita, sulettamain intginas paucas purschidas custan entrada. Il bigliet per il toc da teater «Tredeschin Retg» custa 45 francs per creschids. Uffants, emprendistas ed emprendists sco era studentas e students profiteschan da reducziuns. Bigliets da teater pon ins retrair sin la pagina da festival www.100onns.ch u sut il numer da telefon 0844 040 040.
Ils custs totals dal festival importan var 975 000 francs. La finanziaziun sa cumpona d’atgnas prestaziuns da la Lia Rumantscha, d’entradas da la vendita da bigliets da teater, da contribuziuns dal maun public e da fundaziuns sco era da sponsoring e da contribuziuns da fauturas e fauturs. In engraziament spezial va a la Banca Chantunala Grischuna, a l’Uffizi federal da cultura, a la Promoziun da la cultura dal Grischun ed a la vischnanca ospitanta da Zuoz che sustegna l’organisaziun dal festival cun in comité d’organisaziun local motivà ed engaschà.
Gust da leger dapli?