Romontsch ella Ruinaulta: Siat onns stgisas e bla-bla
En sia columna intitulada «Rheinschlucht, Lukmanierpass e Ronastutz» dils 14 da fenadur fa il secretari general dalla Ligia Romontscha reproschas al cantun. Il tenor da siu text: lez fetschi buca sias obligaziuns arisguard l’applicaziun dalla lescha da lungatgs. En quei connex numna Martin Gabriel era la negligientscha totala dil romontsch sillas tablas d’informaziun egl intschess dalla Ruinaulta. Martin Gabriel ha raschun.
Tuttina stoi jeu constatar che era la LR ha tralaschau duront onns da pretender energicamien remedura e garantir al romontsch la preschientscha silmeins egl agen territori.
Jeu mez s’engaschel dapi siat onns – suenter miu retuorn dall’ Italia – per tablas d’informaziun en nies lungatg sigl entir tschancun romontsch dalla Ruinaulta. Il fenadur 2012 hai jeu plidentau per l’emprema gada las instanzas cumpigliadas, cunzun il cantun, la LR ed il president dall’Uniun Rheinschlucht/Ruinaulta, Christian Theus.
Las reacziuns han buca gest fatg curascha: Christian Theus scriva: «An der Beschaffung werden wir nichts ändern, weil dies mit immensen Kosten verbunden wäre. Zu gegebener Zeit werden wir Ihr Anliegen prüfen.»
È il cusseglier guvernativ da gliez temps, Martin Jäger, sezuppa davos viarclas e declara: «Ihr Anliegen ist auch mein Anliegen. Die konkrete Handhabung der Dreisprachigkeit fällt aber schwer.» Fatg ha el nuot.
Suenter l’inauguraziun dalla punt per pedunzs denter Castrisch e Schluein l’entschatta da fenadur 2017 hai jeu fatg attent publicamein (artechel en LQ dils 12 da fenadur 2017) alla negligientscha dil romontsch e criticau la passivitad dallas instanzas cumpigliadas, inclus la LR.
Lezza refusa mia critica e scriva ils 14 da fenadur en LQ: «Quai na constat betg. Dapi quella correspondenza (digl onn 2012!) èn capitadas intginas chaussas. La LR è en contact cun l’Uniun Ruinaulta per integrar il rumantsch en las inscripziuns. Per far enconuschent la gronda ritgezza culturala rumantscha che la Ruinaulta porscha edescha la LR primavaira proxima in pitschen manual cultural-istoric davart la Ruinaulta da l’istoricher Martin Bundi.»
Sbursau milliuns – mo nuot pil romontsch
Dapi lu ein dus onns vargai. Semidau ei nuotzun. Anzi: Igl ei vegniu tschentau novas tablas ch’informeschan davart disturbis dils utschals, è quellas spirontamein per tudestg. El decuors dils davos onns han il cantun, las vischnauncas ed organisaziuns turisticas sbursau milliuns per far accessibels il territori dalla Ruinaulta. Per la preschientscha dil romontsch han las instanzas responsablas denton giu danvonz gnanc in bluzcher.
En vesta a quella situaziun che cunterfa dil tuttafatg alla lescha da lungatgs hai jeu danovamein scret ils 12 d’avrel 2019 al departement d’educaziun e cultura, alla LR, alla vischnaunca dad Ilanz/Glion e pretendiu dapli risguard per nies lungatg.
Il giug dil Pieder ner funcziuna
Las rispostas cumprovan che tuttas instanzas involvidas han pauca veglia da far remedura. Perencunter damognan ellas excellentamein il giug dil Pieder ner.
Il cau dil departament, Jon Domenic Parolini, lai rispunder Ivo Berther dil post cantunal per «Promoziun da linguas».
Lez scriva ils 6 da zercladur: «Da definir en il cas concret ina preschientscha adequata da las linguas, confurm als artitgels 16–25 da la lescha da linguas è en emprima lingia l’incumbensa da las vischnancas dal lieu e da las uniuns purtadras.» Pia ei – tenor Berther – il cantun ord il schnider.
Arisguard la rolla dil cantun en connex cullas inscripziuns declara Berther: «L’emprima dumonda che setschenta en connex cun las tavlas en la Ruinaulta, è quella schebain instanzas chantunalas sajan stadas involvidas en la realisaziun da quellas. Sco che l’Uffizi per natira ed ambient ha confermà, n’è quai betg stà il cass.»
Damonda: Daco figureschan tuttina gest dus uffecis cantunals sin las tablas d’informaziun?
E tgei fan las vischnauncas che fussen tenor Ivo Berther responsablas per ina «preschientscha adequata dallas linguas»?
Il Pieder ner ei els mauns da Carmelia Maissen, presidenta dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Lezza gnanc entra en quella damonda spinusa e rispunda: «La vischnaunca ei ual vidlunder da remplazzar las tablas d’informaziun da BAW (Bündner Arbeitsgemeinschaft für Wanderwege) a Castrisch e Riein. Leu vegnin nus a procurar per la bilinguitad.»
E tgei fa la LR suenter siat onns?
È il president dalla Ligia, Johannes Flury, ei cudischius cul giug dil Pieder ner. El scriva: «La Lia intervegn, ma tenor mai nun es quai incumbensa centrala da la Lia.» Martin Gabriel, il secretari general, vul gl’emprem mirar tgei che la Dertgira federala decida en connex cun in recuors dallas instituziuns per la protecziun digl ambient encunter l’avertura totala dalla Ruinaulta.
Mo lezza procedura ha da far nuotzun cun la discussiun davart il diever dil lungatg. Christian Theus ha sco ei para leventau speronzas en Casa Romontscha, scrivend en siu rapport annual: «Betreffend dem Wunsch aus der Surselva, dass man die Panoramatafeln auch romanisch beschriften solle, möchte er (Christian Theus) den Entscheid abwarten und nicht jetzt mit dem Austausch der Infotafeln beginnen.»(citat ord la revista Ruinaulta). Talas flosclas ha el schon scret avon siat onns.
Mo tgisà, forsa croda la decisiun en favur dils recurrents. Lu stuess Theus insumma midar nuot. Sch’il «Verein Rheinschlucht/Ruinaulta» gudogna vul Martin Gabriel dalla LR star sillas combas davos. El empermetta: «Lai ir nus nossa via che preveda da spitgar la decisiun da Losanna. Silsuenter vegn fatg tablas novas e lu stein nus sils calcogns alla Cuminonza d’interess Ruinaulta, e sche star sils calcogns nezegia nuot, passein nus giu pils peis ad els.»
Suenter las experienzas da tochen dacheu sai jeu far nuot auter che citar Wolfgang Goethe: «Die Botschaft hör ich wohl, allein mir fehlt der Glaube.»
Siat onns havess la LR giu temps da «passar giu pils peis» al «Verein Rheinschlucht/Ruinaulta». Fatg ha ella pauc ni nuot.
E tgei ei succediu cun la broschura davart la valurs cultural-historicas egl intschess dalla Ruinaulta da Martin Bundi, empermessa la stad 2017? Lezza ruaussa nunedida en in encarden dalla Casa Romontscha.
Ei fa mal da veser co il dretg da nies lungatg – francaus ella lescha – vegn dapi onns ignoraus, e quei schizun egl intschess romontsch.Hans Caprez, Castrisch
Gust da leger dapli?