«Lein aunc star», «La gassa»…

dad augustin beeli / anr

Ellas s’audan tier las popularas sursilvanas. Las melodias che quei cumponist lumnezian ha creau enconuschan cantadurs da chors virils ed era cantadurs da chors cecilians. Dapi cuort dat ei in inventari da sias canzuns. Certas canzuns restan ell’ureglia. Ins ha gia cantau ellas, sa denton buc exnum da tgei cumponist ch’ellas ein. Semplas canzuns popularas ein aschia. In exempel: «Tei biala gassa passa, daditg ca pli miu pei, adina sevilentel sch’jeu stoi aunc ir tras tei»: Igl ei ina cumposiziun per chor viril cun text dad Alfons Tuor. Mintga cantadur da chor viril ha gia cantau in’autra, nuota meins populara: La «Serenada» entscheiva suandontamein: «Tgisà sche la cara gia dorma, ell’ha gie serrau siu barcun. Ni fa ‘la quei mo per fuorma, e lai mei curser’a bandun». Il text ha Gion Giusep Derungs fatg, per biars chors virils s’auda quella melodia tiel pli enconuschent.

Entschiet cun Benedetg Dolf

Ei dat aunc beinenquala. Che las melodias da Gion Luregn Arpagaus (1912–1985) van tgunsch ell’ureglia san ins. Gest perquei eis ei uras ch’ei dat in inventari da quei ch’il Lumnezian ha creau. Gion e Maurus Arpagaus, dus fegls dil cumponist, han ordinau il relasch musical e mess a disposiziun ina part dallas cumposiziuns alla casa editura «chorliteratur.ch». Sefundond sils manuscrets dil cumponist ha Luzius Hassler, igl anteriur dirigent dil Chor viril Surses e scolast alla Scol’aulta da pedagogia, digitalisau ils tuns. Dapi dus meins san ins sfegliar ellas partituras e notas. Igl ei buc ovrunas cun biaras paginas e registers. Dalla sempladad da quellas canzuns e cantatas ei era Hassler fascinaus. El ha tschentau 31 ovras da Gion Luregn Arpagaus e semtgau quellas pils chors. Tgi ch’ha interess sa arver la pagina e tedlar viaden ella melodia.

La collecziun «Gion Luregn Arpagaus» dalla pagina www.chorliteratur.ch cuntegn ina cuorta biografia dil cumponist lumnezian. La casa editura ict-Atelier sededichescha a cant vocal. Actualmein ein 784 cumposiziuns da 14 cumponists endatadas. Denter quels igl entir relasch musical da Benedetg Dolf. Gliez relasch ha Hassler tgirau ed inventarisau, igl ei varga 380 cumposiziuns per chors virils, chors mischedai e chors d’affons. Il project «Benedetg Dolf» ha intimau Hassler d’includer il relasch da Gion Luregn Arpagaus.

La differenza denter Dolf ed Arpagaus ei quella ch’il Lumnezian fuva buca musicist da professiun sco Dolf. Sia entira veta ha el passentau a Camuns. Cheu han ins eligiu el 1933, direct culla patenta en sac, sco scolast. Ed a Camuns ha el viviu e dau scola 44 onns. Dasperas eis el staus 46 onns president communal, duront 50 onns ha el sunau l’orgla e dirigiu il chor da Camuns. El decuors dils onns eis el daventaus mistral dalla Lumnezia ed ha representau siu cumin el parlament cantunal.

Siu hobi fuva la lavur, ed ina pissiun la musica. Cu Gion Luregn Arpagaus ei morts 1985 ha Toni Halter scret in necrolog el Fegl scolastic grischun. Per siu svilup musical muncavien las uniuns, aschia seigi el seconcentraus sil cumponer canzuns. Sias creaziuns hagien caracter popular, remarca Halter. Buca massada canzuns ha el fatg, quei denton per l’ureglia. Silla pagina san ins era veser e tedlar ina cumposiziun ch’Arpagaus haveva fatg 1953 sin empustaziun per l’inauguraziun dalla casa da scola da Sagogn. La melodia ei ton sempla sco marcanta. Siu dun e talent cumprova era la canzun populara «Lein aunc star», medemamein cun text dil collega scolast Gion Giusep Derungs. Tiels plaids vegn la melodia endamen: Cars amitgs, avon serender, in’uriala lein aunc star. Ed avon comiau da prender, ina lein nus aunc cantar». Igl ei ina canzun populara sursilvana ch’ins savess tedlar senza fin.