Sedustar ei quei che munta

Dad Augustin Beeli / ANR

Gliendisgis-sera ha la suprastonza communala da Ilanz/Glion envidau alla discussiun. Ina gruppa d’iniziants da Rueun haveva inoltrau ina petiziun cun 212 suttascripziuns encunter ina tiarza antenna 5G. Ils representants dalla Swisscom han sincerau ch’il concern vegli nuot auter che migliurar ed optimar il provediment en quei vitg. «Nus vulein buca quei!» ha il coniniziant dalla petiziun, Gion Tschuor, repetiu pliras gadas duront la sera. Auters ein medemamein s’exprimi en caussa. Ina habitonta ei sedumandada daco che la Swisscom insisti insumma aunc sin quei project sch’ella sappi che pli che la mesadad dalla populaziun da Rueun vegli buca quella tiarz’antenna ed era buca 5G. Ella sala plurivalenta da Rueun ein aunc auters votums vegni. Duront in’ura ha la presidenta communala Carmelia Maissen menau ina discussiun objectiva. Ils presents han tschentau damondas, ins ha era udiu meinis emoziunals. La tema dalla tiarza antenna ha muentau e muenta la populaziun da Rueun.

Quantum da datas sedublegiescha

«Ston ins propi tarmetter a Rueun tut quei ch’ins ha buca bugen», ei enzatgi sedumandaus fagend allusiun alla deponia Plaun Grond. In’autra persuna ha manegiau ch’ils concerns da telecommunicaziun sappien buca gudignar raps culs apparats vegls. Els vendien models novs, lezs pretendien capacitads pli grondas e novas tecnologias, ha ella saviu. Aunc avon haveva Susanne Buntefuss, la representanta dalla Swisscom, declarau il fatg decisiv: «Il quantum da datas sedublegiescha mintg’onn. Igl ei noss’incumbensa da migliurar ed optimar il survetsch alla clientella.» Els sappien e veglien buca disavantagiar ina regiun, ha Buntefuss manegiau. In fatg ei, che la Swisscom ha a Rueun ina ruosna el provediment da frequenzas electromagneticas per la telecommunicaziun. Per sligiar quei problem duvrass ella ina atgna antenna. Las duas existentas a Rueun ein occupadas dallas concurrentas Salt e Sunrise. Lezs stabiliments sa Swisscom denton buca duvrar per sia atgna qualitad.

Perquei ch’ins astga baghegiar mo excepziunalmein antennas ordeifer la zona da baghegiar, ha Swisscom dumandau gl’emprem da montar a Rueun in’atgna antenna sil tetg dalla casa da scola. En mira havevan ins era il clutger dalla baselgia parochiala. La suprastonza communala ha viu il conflict e proponiu auters loghens, aschia il reservuar da Palius. Che la tecnologia 5G ei buca pli da frenar en Svizra ei clar per Rolf Hefti, menader da projects a Cuera pigl access alla reit. El ei staus presents alla sera d’informaziun, ha denton sulettamein saviu confirmar ch’ei detti effectivamein a Rueun quella ruosna el provediment.

Mauns ligiai a cantuns 
e vischnauncas

La discussiun tecnica ei buca stada el center gliendisgis-sera. Perencunter ils quitaus dalla populaziun pertuccont las undas che san esser nuscheivlas pil car-stgaun. Peter Schlegel, president dall’uniun Elektrosmog, ha puntuau che la derasaziun dallas frequenzas 5G s’audien tier in program federal. Stuschar e promover la digitalisaziun seigi in project naziunal ch’ins laschi buca metter en damonda, ha el criticau. Il giurist Gieri Caviezel ha daferton informau che la lescha vertenta lubeschi buc a vischnauncas e cantuns da scumandar la tecnologia 5G. Il provediment cullas frequenzas aultas e fermas seigi caussa naziunala. Tuttas sentenzias dalla dertgira federala hagien lu era cumprovau ch’ils mauns seigien ligiai ad autoritads cantunalas e communalas. René Müller, menader da partiziun digl uffeci cantunal per ambient e natira, ha explicau cumpetenzas e cunfins che las autoritads han cun mesirar e controllar.

Carmelia Maissen ha dau ina survesta dil cass concret a Rueun. La presidenta communala ha informau ch’ei dat oz ella vischnaunca diesch loghens cun antennas per retscheiver e transmetter undas e frequenzas. Da quels seigien otg sin terren privat e mo dus sin terren public. Il maun public hagi ni dretg ni interess da scumandar a privats da far contracts d’affittaziun. Miez mars haveva la suprastonza communala da Ilanz/Glion communicau ch’ella hagi fixau il contract d’affittaziun culla Swisscom. La publicaziun transparenta d’in project per ina antenna nova sil reservuar da Palius ha evocau reacziuns. Gion Tschuor ha scret ina brev da lecturs e la resistenza ei seformada. Ina gronda part dalla populaziun da Rueun giavischi buc ina tiarza antenna per 5G, han ils petiziunaris declarau ella halla plurivalenta.

Daco buc admonir?

Gliendisgis ha la presidenta communala saviu informar che la suprastonza hagi sistiu la damonda da quell’antenna 5G. Co ei mondi vinavon sappi ella denton buca gir, ei dependi sche la Swisscom insisti sin siu project. En gliez cass havessi la vischnaunca strusch pusseivladads d’agir. En quei connex ha Peter Schlegel, gl’expert per electrosmog, rendiu attent a quei che schabegia dapresent en Svizra franzosa. Leu han pliras regenzas cantunalas sistiu tuttas damondas da 5G. Tenor Gieri Caviezel ei quei denton – silmeins ord vesta giuridica – in agir illegal e sa caschunar cass da dertgira.

Ord il ravugl dils presents a quella sera d’informaziun e discussiun ei ina damonda plausibla resortida: Sin pacs da cigarettas averteschien ins digl effect da fimar, ellas stizuns controlleschien ins il consum da bubrondas alcoholicas, e leschas scamondien il consum da cannabis. La damonda aviarta ei daco ch’ins admoneschi ellas scolas buca dallas undas nuscheivlas omnipresentas en connex cun WLAN, undas d’aulta frequenza e l’electromagnetica. Ils petiziunaris vulan en scadin cass restar attents e sedustar vinavon ch’ei dat buca ina tiarza antenna per 5G a Rueun.