23 ons e set mais

DAD ANNATINA FILLI / ANR

La fin da quist mais vain Heinrich Haller, il directur dal PNS, pensiunà. Dürant seis temp in quista funcziun haja dat blers müdamaints cha’l temp ha manà cun sai. 170 kilometers quadrat: Uschè grond es il Parc Naziunal Svizzer (PNS). Quista oasa natürala es unica e lapro il territori il plü grond da quist gener in Svizra. Dürant l’ultim bundant quart tschientiner s’ha sviluppà il PNS süls trais nivels importants da la gestiun. Tenor Heinrich Haller, il directur scadent dal PNS, es quist svilup positiv il merit collectiv da tuot il team da 40 impiegats dal PNS.

Divers puncts culminants

A la fin da quist mais vain Haller pensiunà. Il di da Chalandamarz da l’on 1996 es stat seis prüm di da lavur sco nouv directur dal PNS. El ha surtut quist’incumbenza da seis antecessur Klaus Robin. Ils puncts culminants da sia carriera da 23 ons e set mais a Zernez sun stats l’integraziun dals Lais da Macun i’l PNS, la realisaziun dal Center da visitadurs dal PNS, il giubileum da 100 ons e l’arcugnuschentscha definitiva da la la Biosfera Unesco Engiadina Val Müstair. «Tuot il success cha nus vain gnü vaina ragiunt cumünaivelmaing», accentuescha Haller. A seis temp vaiva’l introdüt ün team da direcziun «ed in quel nun haja dat dürant tuot ils ons ch’el exista ingüns müdamaints da persunal», constata’l. Quista constanza ha procurà pel svilup positiv i’l sectur da la protecziun da la natüra, da la perscrutaziun e da la lavur publica. Uschè esa stat pussibel da redomiciliar illa regiun dal PNS il tschess barbet. «I’l sectur da la perscrutaziun vaina pudü augmentar marcantamaing il nomer da las publicaziuns specialisadas e la lavur publica es gnüda professiunalisada.»

Observaziuns da lunga dürada

Tenor Haller esa important d’avair üna surfatscha da referenza per la perscrutaziun sco i’l PNS. «Per incleger la natüra faja dabsögn da tilla observar dürant ün temp plü lung», declera’l. Qua cha’ls process da la natüra sun tanter oter fich cumplexs nun esa, tenor el, uschè simpel da tils incleger. «Uschè s’haja chattà in vicinanza d’anteriuras alps plantas chi creschan in lös ingio chi dà üna cultivaziun intensiva cun substanzas nudritivas», manzuna il perit, e: «Fin cha’l terrain s’ha remiss da l’aldüm düra almain 100 ons ed eir plü lönch.» Da quistas observaziuns e conclusiuns as poja be far in ün territori uschè bain protet da las influenzas umanas sco il PNS. «S’inclegia chi dà influenzas i’l parc cha nus nu pudain evitar e chi nu sun in nossa respunsabiltà.» In quist connex manzuna’l il schlargiamaint da la via dal Pass dal Fuorn o lura las emissiuns dals aviuns chi svoulan ot sur il PNS via. I’l PNS vegnan realisats progets da perscrutaziun pretensius. «Nus cugnuschain blers detagls da la natüra. L’incleger co cha tuot il sistem funcziuna ün cun l’oter, quai es interessant e difficil.»

Per l’ecologia massa pitschen

Cun seis 170 kilometers quadrat es il PNS grond avuonda per la perscrutaziun. «Be per l’ecologia es la surfatscha massa pitschna», uschè il directur scadent dal PNS. Quai demoussa tanter oter il fat cha’ls tschiervis restan pel solit dürant l’on be per ün pêr mais i’l PNS, avant co chi van lura inavant in oters territoris. Qua cha’l PNS nun es ün territori serrà han la sulvaschina e las bes-chas rapazas grondas la pussibiltà da sviar oura süllas regiuns cunfinantas. «Grazcha a l’Engiadina ed a la Val Müstair es il PNS situà in üna regiun muntagnarda fantastica», disch Haller. Uschè es, tenor el, la situaziun da la pitschna surfatscha supportabla. Il PNS es il plü vegl, ma eir ün dals plü pitschens parcs naziunals illas Alps ed in l’Europa centrala. Sco perscrutader e directur dal PNS ha fat tras Haller tuot il müdamaint cha la digitalisaziun ha manà cun sai. «Grazcha a quist müdamaint pudaina hoz registrar bler plü grondas quantitats da datas e tillas valütar. Quai nu d’eira plü bod pussibel», declera’l. Plünavant manzuna’l cha l’intent da la scienza d’hozindi saja da vulair cumprovar e da documentar las observaziuns «e quai es be pussibel cun bleras datas». Per Haller esa üna gronda furtüna da pudair abitar a Zernez, immez üna regiun muntagnarda. «Eu sarà eir in avegnir bler illa natüra.» Be il prüm vala per el da sentir co cha quai es schi s’ha tuot una jada bler temp liber. «Per mai es quai üna situaziun dal tuottafat nouva», conclüda’l cun ün surrier.